door: Joris Kleverlaan
De kritiek is niet gebaseerd op het ontbreken van Braziliaanse link: Bishop zou in 1951 een bezoek van twee weken brengen aan het land, maar dat werden uiteindelijk ruim tien jaar, mede ingegeven door de relatie die ze kreeg met landschapsarchitecte Lota de Macedo Soares. De houding van Bishop vis-à-vis de Braziliaanse politiek en cultuur is nu wél de reden waarom verschillende mensen uit het literaire wereldje zich tegen dit eerbetoon keren. Hier volgt een vertaling van de reactie van schrijfster en onderzoeker Luciana Hidalgo die ze gisteren op Facebook plaatste:
Het nieuws dat er dit jaar op de FLIP een eerbetoon aan
schrijfster Elizabeth Bishop wordt gegeven is een klap in het gezicht in het
jaar waarin de cultuur, de kunst en de literatuur zich al in een neerwaartse spiraal
bevinden. Afgeserveerd niet slechts door de regering, maar ook door de mensen die
hen steunen. De geboren Amerikaanse Bishop woonde langer dan tien jaar in
Brazilië, maar vond het land verschrikkelijk. Ze minachtte de cultuur (met zeldzame
uitzonderingen), zoals het moment waarop ze zei: “Als je nooit een echte
Picasso hebt gezien, doe je net alsof Portinari (Braziliaanse schilder, red.) goed is – of wanneer je nooit
goede muziek hoorde, doe je net alsof Bossa Nova goed is, en Villa-Lobos
(Braziliaanse componist, red.) de
beste.
Bishop was in 1964 in Brazilië (het jaar van de militaire
coup, red.) en schreef over de
politieke situatie: ‘Hier is alles verwarring, een tragedie, om eerlijk te
zijn. God weet wat er gaat gebeuren. Het lijkt me dat het de pro-communistisch
richting op gaat en, alsjeblieft, zeg tegen Kennedy[1]
of tegen Arthur S. Jr. dat ze zich roeren. Heel Zuid-Amerika zou zeer wel
kunnen verzuren – in de richting van het communisme – zoals melk, en de schuld
is half die van Brazilië, en half die van ons.”
 |
| Elizabeth Bishop (1911-1979) |
In 1964, toen de coup gelukt was, vatte Bishop de
gebeurtenissen samen: “oké, het was een snelle, schone revolutie, in de regen –
alles voorbij in 48 uur. Eerlijk gezegd voelden wij een zekere, vreemde leegheid, we
zaten er klaar voor om aan de radio en televisie gekluisterd te zitten, liggend
op koffiezakken: ik bakte brood – er was geen brood te koop, en ik braadde
zelfs een varkenspoot.”
Bishop vroeg niet alleen officieel hulp aan de regering van
de Verenigde Staten om het leger te ondersteunen in een coup tegen onze democratie,
alsook, samen met haar partner Lota, volgde ze het nieuws over de ‘revolutie’
terwijl ze broodjes smikkelden. En toen de militaire regering begon met het
verbannen van politieke tegenstanders, becommentarieerde ze dit met een zuinig:
“de opschorting van rechten, de sluiting van een groot deel van het parlement,
enzovoort, dit moest gebeuren om een meer belangrijkere reden dan dat het op
het oog leek. Van de andere kant was eerder sprake van een herplaatsing, dan van
een revolutie – veel mensen van Goulart (de afgezette president, red.) blijven gewoon op hun post in het
congres, de rijke communisten zullen vluchten (sommigen zijn natuurlijk al
gevlucht) en de armen en onwetenden worden aan hun lot overgelaten.
Al deze meningen van Bishop over Brazilië (op te maken uit
haar correspondentie) zouden al genoeg moeten zijn, naar mijn bescheiden
mening, om de Flip te overtuigen Bishop niet voor een eerbetoon uit te kiezen.
Vooral ook in een jaar in welke de extreemrechtse regering dreigt met AI-5 (wet
uit 1968 die de regering autoritaire bevoegdheden gaf, red.) en censuur pleegt tegen allerlei types kunstenaars en intellectuelen.
Een ander deel uit de brieven van Bishop is nog schokkender
(let op: niet geschikt voor kinderen): “Reidy was één van de weinig gezonde
mensen waarmee Lota had gewerkt. Zij verzekerde mij dat alle Braziliaanse
mannen echt gek zijn – de vrouwen kunnen wel gezond zijn, maar zijn helaas
mentaal achterlijk…”
Braziliaanse vrouwen: mentaal achterlijk. Nou ja!
Men zegt wel dat je het werk van schrijvers niet moet
verwarren met hun leven – en daar is alle reden voor. Schrijvers hebben ook
alle recht om hun meningen en gedachten vrijelijk te delen. Maar dan nog,
waarom zou een prestigieus literair festival als de Flip een eerbetoon willen
bewijzen aan een buitenlandse schrijfster die in staat blijkt te zijn zulke
elitaire, reactionaire en bevooroordeelde meningen te geven, en daarmee aan de
mogelijkheid voorbij gaat om belangrijke Braziliaanse schrijvers te eren?
Deze, en andere, delen van brieven die beschikbaar zijn in
uitstekende artikelen van tijdschrift Piauí. Het zette me aan het werk om vele
brieven te lezen, en wat me daarbij bijbleef is het beeld van die oude en verslagen
blik van een buitenlandse schrijfster, wit en rijk, die alles beziet zonder uit
haar comfortabele villa te komen, waar ze aan haar zelfgebakken broodjes knabbelt. Brioches?
Bishop vindt alles aan Brazilië provinciaal, en dat heeft
een zekere logica: de keuze van Bishop om haar een homenage te brengen op een
belangrijk, Braziliaans literair festival in 2020 is, om het zachtjes te
zeggen, een provinciale.
Ik werd uitgenodigd voor het officiële programma van de Flip
in 2017, het jaar waarin schrijver Lima Barreto werd geëerd, en zag daarbij het
belang van dit evenement op de nationale literaire kalender. Het is voor alles
een feest van lezers, die dichter bij schrijvers kunnen komen, onze boeken
kopen en ons aanklampen op straat om een handtekening te vragen. Vooral hierom
hoop ik zeer dat Flip haar ongelukkige en politiek melancholische keuze herziet,
op de puinhopen van het Brazilië die ons nog resten
.
[1] John F.
Kennedy werd natuurlijk al vermoord in 1963. Dus ik vermoed dat Hidalgo eerder
wil wijzen op het begin van de politieke strubbelingen, begin jaren zestig. Dan is
ook de volgende alinea logischer.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten