Aan alle Nederlanders die hun invasies vergaten

Door: Ricardo Domeneck (vert. Joris Kleverlaan) *

Telkens wanneer ik Nederlanders uit het literaire circuit spreek, ben ik geschokt en raak ik geïrriteerd over het feit dat zovelen niets weten over de Nederlandse invasies op Braziliaans grondgebied en hun 20-jarige aanwezigheid in Pernambuco. Vorig weekend, terwijl ik participeerde op het literaire festival "Read my World" in Amsterdam, werd deze indruk weer bevestigd. Aan het begin van mijn optreden grapte ik dat mijn irritatie voort kwam uit de martelgang die mij als schoolkind overkwam bij geschiedenisles. Het minimale wat je mag verwachten van de Nederlandse bevolking is dat ze weet hebben van de 'Hollandse invasies' (1624-1654) en wat er toen gebeurd is. Ik zag dat enkele aanwezigen hun wenkbrauwen ophaalden en elkaar verwonderd aankeken, alsof ze dachten: "waar heeft hij het over?".

Gedurende de vele jaren dat ik in Europa woon, is het een van mijn favoriete hobby's geworden: hen herinneren aan hun ongemakkelijke koloniale verleden, vooral wanneer de Europeaan reageert met een air van trots en verbeelding. Een andere grap het afgelopen weekend was het klagen over de suiker wanneer vrienden koffie haalden, altijd zonder suiker, omdat de zoetstof juist de reden was dat ze Brazilië waren binnen gevallen.
Maar, alle grappen ten spijt, blijft het jammer dat Brazilië en Nederland niet wat intiemere relaties onderhouden, gezien de gezamenlijke geschiedenis die, in ieder geval voor Brazilië, erg belangrijk is geweest. Zelfs de figuur van Maurits (Mauricio) van Nassau (1604–1679), een markant persoon in onze geschiedenis, wordt vaak verward met de Nederlandse prins Maurits van Oranje Nassau (1567–1625). Misschien ook wel begrijpelijk wanneer je je bedenkt dat 'onze' Maurits een prins uit het Heilige Roomse Rijk kwam, en dus niet uit Holland, in dienst van de West-Indisch Compagnie (WIC), welke op haar beurt weer niet zo'n centrale plaats in de Nederlandse geschiedenis heeft gekregen. Het was ook niet zo'n verlies voor hen die veel geld hadden verdiend en in Pernambuco enkele markante plekken hadden achtergelaten in de stad Recife, evenals wat littekens in Olinda. Als je er goed over nadenkt, wie kan zich in Brazilië nog Henrique Dias, een van zwarte leiders van de Slavenopstand in Pernambuco nog herinneren?

Misschien dat iets van dit alles enigszins zou worden rechtgezet in de tentoonstelling van de tekeningen van Frans Post, op dit moment in het Rijksmuseum in Amsterdam, die ik afgelopen zaterdag bezocht. Het zijn vergeten tekeningen, ontdekt door Alexander de Bruin (curator van het tekeningenkabinet van het museum), toen ze het archief aan het digitaliseren waren. Er zal op 22 november een symposium worden gehouden met o.a. Jane Turner, Pedro Corrêa do Lago, Alexander de Bruin, en anderen. Maar, terwijl ik de tentoonstelling bezocht, moet ik toegeven dat het vooral de collectie opgezette dieren waren die me het meest aangrepen. Er ligt een anaconda bij de ingang, in de eerste zaal staat een capibara als receptionist, ijskoud in zijn plexiglazen kooi, pal voor het beroemde schilderij van Frans Post 'Gezicht op de Rio Francisco, Brazilië, met Fort Maurits en een capibara' (1639). Je kunt me sentimenteel noemen, maar ik werd gegrepen door de trieste en eenzame uitstraling die de 17de eeuwse capibara in zijn plexiglazen kist gaf. Ik kon niet nalaten te denken wat hij allemaal heeft gezien, welk Brazilië dat was, hij die zwom in de rivier de São Francisco, die toen waarschijnlijk nog de 'Pirapitinga' genoemd werd. Ik verliet de tentoonstelling met de zin 'geweld beschermd door Plexi' in gedachten.

Wat de Braziliaanse literatuur in Nederland betreft was het jarenlang vertaler en schrijver August Willemsen die de verspreiding voor zijn rekening nam. Zijn naam is nu gevat in een instituut, genaamd Stichting August Willemsen, die zijn werk wil voortzetten. Op 21 en 22 oktober, bijvoorbeeld, organiseert de stichting een conferentie rond het boek Grande Sertão: as Veredas van João Guimarães Rosa. De biografie van Clarice Lispector is geschreven door Benjamin Moser en net vertaald. Op 28 oktober is er een event in het theater van Perdu rond de vertaling van Lispector's kronieken De ontdekking van de wereld (Privé Domein, 2016) in vertaling van Harrie Lemmens. Het event rekent op de aanwezigheid Benjamin Moser, Xandra Schutte, Arthur Japin, Lilian Vieira, en Nina Polak.
In Brazilië is het de jonge vertaler Daniel Dago die met zijn enthousiasme de Nederlandse literatuur blijvend onder de aandacht brengt. Voor een groot deel doet hij dat met digitale middelen. De bekendste auteur in Brazilië, en misschien geldt dit voor de meeste landen, is dichter en schrijver Cees Nooteboom, van wie bijvoorbeeld de boeken Caminhos para Santiago (Nova Fronteira) en Paraíso Perdido (Companhia das Letras) vertaald zijn. Uitgever Rádio Londres is begonnen met de jongere auteur Arnon Grunberg, die recent met veel aplomb door Brazilië reisde, en uitgever Intrínsica lanceerde Herman Koch.
Een van meeste interessante schrijvers die ik recent ontdekt heb, is, met dank aan Piet Joostens, Jeroen Mettes (1978-2006), die zich, nog geen 30 jaar oud, van het leven beroofde. Zijn werk is verschenen in het tijdschrift N30; hybride werk met essays en poëzie, waarvan ik enkele stukken in het Engels kon lezen. Ik wordt ook erg blij van het feit dat de grote Gerard Reve (1923-2006) wat meer bekendheid krijgt in ons land. Weet je wat mooi zou zijn? Als het ideeënroman van Paulo Leminski 'Catatua' (1975) met zijn hallucinaties over René Descartes in Brazilië, vertaald zou worden naar het Nederlands. Ik zou alleen niet graag in de schoenen van de vertaler willen staan.


*Dit blog verscheen eerder op de website van Deutsche Welle: http://blogs.dw.com/contraacapa/category/autores/ en is vertaald met instemming van de auteur.