Clarice Lispector: de ontdekking van de wereld

door: Joris Kleverlaan

Het is al weer een jaar of zeven jaar geleden dat de Amerikaan Benjamin Moser zijn onvolprezen biografie van de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector publiceerde. Nu is de Nederlandse vertaling verschenen, samen met een vertaling van haar Kronieken, door Harrie Lemmens en uitgegeven in Privé Domein. Dat was voor de in poëzie gespecialiseerde Amsterdamse boekhandel Perdu aanleiding om een literaire avond rond haar werk te organiseren.  Het feit dat deze bijzondere vrouw in de aandacht komt te staan is prachtig. Waarom dit echter met een karikaturale uitvergroting gepaard moet gaan een raadsel.

Eerst komt de biograaf Benjamin Moser zelf aan het woord. Hij vertelt het huiveringwekkende verhaal van Lispector's familie in Oost-Europa in de jaren '20 van de vorige eeuw en hun vlucht die hen uiteindelijk in Brazilië doet terecht komen. Haar schoonheid, intelligentie en literaire talenten doen haar direct opvallen in het culturele leven van Rio de Janeiro. Moser beschrijft dat leven, zeker het literaire, als niet meer dan een stelletje dikbuikige, besnorde, nietsnuttende mannen, waar het dus niet zo moeilijk is om op te vallen. Vreemd eigenlijk dat Moser het zo neerzet; de jaren vijftig in Rio kende immers ook schrijvers als João Guimarães Rosa, Drummond de Andrade, Graciliano Ramos, Manuel Bandeira, João Cabral de Melo Neto, om een paar vooraanstaande namen te noemen. Mannen, inderdaad, maar ook een generatie schrijvers die toch wel wat meer heeft voorgesteld dan de door Moser beschreven karikatuur. Het veeltallig aanwezig publiek in Perdu lust er wel pap van. Moser laat zien dat hij gemakkelijk praat en wie kan (of wil) er iets inbrengen tegen het indrukwekkende verhaal van Lispector, of tegen de kennis van de gedegen biograaf. Er is ook geen ruimte voor vragen, of opmerkingen uit de zaal.Na de pauze worden er in het bloedhete Perdu enkele van Lispector's teksten voorgedragen door Moser's partner Arthur Japin en andere literatoren. Mooie teksten, zeker. Lispector neemt een soms eenvoudig idee of een observatie en associeert er dan vervolgens op los. Ze combineert moeiteloos menselijk emoties, metafysische grootheden, antropologische kennis en prachtig proza. En dit zijn dan nog maar de kronieken die ze schreef voor Braziliaanse kranten. 

Deze korte kronieken doen je afvragen waarom Lispector niet al veel eerder 'ontdekt' zou zijn door Nederlandse vertalers en het lezerspubliek. Tijdens de avond blijkt dat er in de jaren tachtig wel wat kort werk is vertaald (door Ruud Ploegmakers) maar dat er verder nooit andere pogingen zijn gedaan.* Dat is gek. Ze was al bij leven een groot schrijfster in eigen land en ook in de Engelstalige wereld was er al het nodige van haar verschenen. Zou August Willemsen, de belangrijkste figuur in Nederland als het om Portugeestalige literatuur gaat in de jaren 70, 80 en 90, dan een steekje hebben laten vallen? Nou, als dat al het geval is geweest was het een heel bewust steekje. In een gesprek bij uitgever Meulenhoff in de jaren tachtig serveerde hij het werk van Lispector af als zijnde huisvrouwenlectuur. De man had zeker in die jaren zo'n belangrijke stem in het kapittel dat de gehele Nederlandse uitgeverswereld hem blindelings volgde in dit soort observaties. Doen we dat nu ook nog? Nou, zeker niet blind. Als we bedenken dat hij überhaupt (voor zover mij bekend) nooit vrouwen heeft vertaald doet vermoeden dat een vrouwelijke schrijfster wel uitzonderlijk goed moest zijn om voor vertaling in aanmerking te komen. Zo iemand zou toch Lispector moeten en kunnen zijn. Maar als die dan weer niet vertaald wordt zal de Nederlandse lezer er natuurlijk nooit achter komen.

Dan komen we nog even terug bij Moser. Hij gooit er nog een boute uitspraak tegen aan. Namelijk dat Lispector samen met Franz Kafka de grootste joodse schrijver ooit is en dan weet je dat het met aandacht voor haar werk de komende jaren in Nederland wel goed zit. Gelukkig komt Harrie Lemmens dan ook met vertalingen van haar romans, zodat we eindelijk zelf een mening over haar kunnen vormen. Soms is het misschien maar goed dat er iemand met een kenmerkend Amerikaanse stevige mening komt, die daarmee een decennia geleden uitgesproken vloek doorbreekt en Nederland een groot Braziliaans schrijfster kan leren kennen.


* Naschrift: er blijkt wél meer werk van Lispector vertaald: in 1988 verscheen Het uur van de ster, in de vertaling van Hermien Gaikhorst.

Aan alle Nederlanders die hun invasies vergaten

Door: Ricardo Domeneck (vert. Joris Kleverlaan) *

Telkens wanneer ik Nederlanders uit het literaire circuit spreek, ben ik geschokt en raak ik geïrriteerd over het feit dat zovelen niets weten over de Nederlandse invasies op Braziliaans grondgebied en hun 20-jarige aanwezigheid in Pernambuco. Vorig weekend, terwijl ik participeerde op het literaire festival "Read my World" in Amsterdam, werd deze indruk weer bevestigd. Aan het begin van mijn optreden grapte ik dat mijn irritatie voort kwam uit de martelgang die mij als schoolkind overkwam bij geschiedenisles. Het minimale wat je mag verwachten van de Nederlandse bevolking is dat ze weet hebben van de 'Hollandse invasies' (1624-1654) en wat er toen gebeurd is. Ik zag dat enkele aanwezigen hun wenkbrauwen ophaalden en elkaar verwonderd aankeken, alsof ze dachten: "waar heeft hij het over?".

Gedurende de vele jaren dat ik in Europa woon, is het een van mijn favoriete hobby's geworden: hen herinneren aan hun ongemakkelijke koloniale verleden, vooral wanneer de Europeaan reageert met een air van trots en verbeelding. Een andere grap het afgelopen weekend was het klagen over de suiker wanneer vrienden koffie haalden, altijd zonder suiker, omdat de zoetstof juist de reden was dat ze Brazilië waren binnen gevallen.
Maar, alle grappen ten spijt, blijft het jammer dat Brazilië en Nederland niet wat intiemere relaties onderhouden, gezien de gezamenlijke geschiedenis die, in ieder geval voor Brazilië, erg belangrijk is geweest. Zelfs de figuur van Maurits (Mauricio) van Nassau (1604–1679), een markant persoon in onze geschiedenis, wordt vaak verward met de Nederlandse prins Maurits van Oranje Nassau (1567–1625). Misschien ook wel begrijpelijk wanneer je je bedenkt dat 'onze' Maurits een prins uit het Heilige Roomse Rijk kwam, en dus niet uit Holland, in dienst van de West-Indisch Compagnie (WIC), welke op haar beurt weer niet zo'n centrale plaats in de Nederlandse geschiedenis heeft gekregen. Het was ook niet zo'n verlies voor hen die veel geld hadden verdiend en in Pernambuco enkele markante plekken hadden achtergelaten in de stad Recife, evenals wat littekens in Olinda. Als je er goed over nadenkt, wie kan zich in Brazilië nog Henrique Dias, een van zwarte leiders van de Slavenopstand in Pernambuco nog herinneren?

Misschien dat iets van dit alles enigszins zou worden rechtgezet in de tentoonstelling van de tekeningen van Frans Post, op dit moment in het Rijksmuseum in Amsterdam, die ik afgelopen zaterdag bezocht. Het zijn vergeten tekeningen, ontdekt door Alexander de Bruin (curator van het tekeningenkabinet van het museum), toen ze het archief aan het digitaliseren waren. Er zal op 22 november een symposium worden gehouden met o.a. Jane Turner, Pedro Corrêa do Lago, Alexander de Bruin, en anderen. Maar, terwijl ik de tentoonstelling bezocht, moet ik toegeven dat het vooral de collectie opgezette dieren waren die me het meest aangrepen. Er ligt een anaconda bij de ingang, in de eerste zaal staat een capibara als receptionist, ijskoud in zijn plexiglazen kooi, pal voor het beroemde schilderij van Frans Post 'Gezicht op de Rio Francisco, Brazilië, met Fort Maurits en een capibara' (1639). Je kunt me sentimenteel noemen, maar ik werd gegrepen door de trieste en eenzame uitstraling die de 17de eeuwse capibara in zijn plexiglazen kist gaf. Ik kon niet nalaten te denken wat hij allemaal heeft gezien, welk Brazilië dat was, hij die zwom in de rivier de São Francisco, die toen waarschijnlijk nog de 'Pirapitinga' genoemd werd. Ik verliet de tentoonstelling met de zin 'geweld beschermd door Plexi' in gedachten.

Wat de Braziliaanse literatuur in Nederland betreft was het jarenlang vertaler en schrijver August Willemsen die de verspreiding voor zijn rekening nam. Zijn naam is nu gevat in een instituut, genaamd Stichting August Willemsen, die zijn werk wil voortzetten. Op 21 en 22 oktober, bijvoorbeeld, organiseert de stichting een conferentie rond het boek Grande Sertão: as Veredas van João Guimarães Rosa. De biografie van Clarice Lispector is geschreven door Benjamin Moser en net vertaald. Op 28 oktober is er een event in het theater van Perdu rond de vertaling van Lispector's kronieken De ontdekking van de wereld (Privé Domein, 2016) in vertaling van Harrie Lemmens. Het event rekent op de aanwezigheid Benjamin Moser, Xandra Schutte, Arthur Japin, Lilian Vieira, en Nina Polak.
In Brazilië is het de jonge vertaler Daniel Dago die met zijn enthousiasme de Nederlandse literatuur blijvend onder de aandacht brengt. Voor een groot deel doet hij dat met digitale middelen. De bekendste auteur in Brazilië, en misschien geldt dit voor de meeste landen, is dichter en schrijver Cees Nooteboom, van wie bijvoorbeeld de boeken Caminhos para Santiago (Nova Fronteira) en Paraíso Perdido (Companhia das Letras) vertaald zijn. Uitgever Rádio Londres is begonnen met de jongere auteur Arnon Grunberg, die recent met veel aplomb door Brazilië reisde, en uitgever Intrínsica lanceerde Herman Koch.
Een van meeste interessante schrijvers die ik recent ontdekt heb, is, met dank aan Piet Joostens, Jeroen Mettes (1978-2006), die zich, nog geen 30 jaar oud, van het leven beroofde. Zijn werk is verschenen in het tijdschrift N30; hybride werk met essays en poëzie, waarvan ik enkele stukken in het Engels kon lezen. Ik wordt ook erg blij van het feit dat de grote Gerard Reve (1923-2006) wat meer bekendheid krijgt in ons land. Weet je wat mooi zou zijn? Als het ideeënroman van Paulo Leminski 'Catatua' (1975) met zijn hallucinaties over René Descartes in Brazilië, vertaald zou worden naar het Nederlands. Ik zou alleen niet graag in de schoenen van de vertaler willen staan.


*Dit blog verscheen eerder op de website van Deutsche Welle: http://blogs.dw.com/contraacapa/category/autores/ en is vertaald met instemming van de auteur.