Rosa Festival, of hoe een mythe te vangen?

Zaterdag 22 oktober is het eerste Rosa Festival op indrukwekkende wijze afgesloten met de vertoning van de film Mutum. De film is gebaseerd op een verhaal van schrijver João Guimarães Rosa en is daarmee, volgens hemzelf althans, autobiografisch van aard. Misschien dat we daardoor alsnog meer over hem hebben leren kennen dan we vrijdag probeerden. Toen concludeerden we voornamelijk dat de man zich maar wat graag in nevelen hulde.

door: Joris Kleverlaan

Dr. Sara Brandellero (foto: Frederieke Jochems)

Daarmee was het programma op de vrijdag overigens zeker niet overbodig. Het publiek in het redelijk gevulde Munganga theater bleek uiteen te lopen van mensen die Rosa's verzameld werk stuk gelezen hebben, tot diegenen die de naam slechts vaag kenden. Geen overbodige luxe dus dat assistent-professor van Universiteit Leiden Sara Brandellero het leven en werk van Rosa uiteen zette en duidelijk maakte waar zijn experimenteerdrift met taal vandaan kwam. Hij stelde immers dat het 'dagelijkse taalgebruik slechts clichés' voortbrengt. Daardoor is het dood, en wat dood is kan geen ideeën voortbrengen. Ook het metafysisch gehalte van Rosa kwam aan de orde. Onbescheiden stelde hij dat hij als schrijver 'in onvergankelijkheid' doet en dat hij over de 'wederopstanding van de mens nadenkt.' Het lijkt wel alsof we Harry Mulisch hier horen praten, maar Rosa had daarentegen geen enkele behoefte om zich in het openbaar te laten gelden. Er is dan ook slechts een interview van hem bekend. Hij liet zich liever door zijn werk kennen.

Dat bleek ook maar weer eens treffend toen na de pauze de documentaire 'Outro Sertão' te zien was. De film handelt over de periode eind jaren dertig toen Rosa als jonge diplomaat naar Hamburg werd gestuurd om daar als vice-consul aan het werk te gaan. Groot was zijn geluk; hij had als jonge student de Duitse taal geleerd van Duitse paters en was groot fan van de Duitse dichters en denkers. Het lenteachtige Hamburg gaf bovendien het decor van een paar prachtige wittebroodsweken. Helaas bracht de winter niet alleen kou, maar kort daarop ook de Duitse inval van Polen met zich mee. Rosa vond zich terug in een oorlogssituatie en werd geconfronteerd met uitvergrote situaties van goed en kwaad. Thematiek die in zijn latere werk duidelijk terug te vinden is. Rosa leerde zijn grote liefde kennen op het consulaat, daarmee zijn vrouw en kinderen in Brazilië op een zijspoor zettend. Met zijn nieuwe liefde Aracy zorgde hij ervoor dat, in totaal, 96 Joodse mensen een toeristenvisum kregen voor Brazilië, waarmee ze een, op z'n zachts gezegd, ongewisse toekomst voorkwamen.

Joris Kleverlaan (Stichting August Willemsen), links, en Adriana Jacobsen

Mede dankzij de verklarende Q&A met documentairemaakster Adriana Jacobsen na afloop van de film, gaf het een boeiend beeld van een grotendeels onbekend hoofdstuk in het leven van de vermaarde schrijver. Overigens had het weinig gescheeld of de film was helemaal nooit te zien geweest. De erven Rosa liggen namelijk al jaren met elkaar overhoop, en frustreren al jaren nieuwe initiatieven. De reden hiervoor is mede gelegen in de frustratie over het feit dat Rosa in Hamburg zijn liefde vond en daarmee zijn gezin in de steek liet. Nu, meer dan zeventig jaar later, zorgt dat blijkbaar nog steeds voor onmin.

Carlos Lagoeiro (Munganga)

Het programma van zaterdag stond, zoals gezegd, grotendeels in het teken van de film Mutum. Daarvoor was het vooral Munganga's Carlos Lagoeiro die een prachtig moment verzorgde met zijn voordracht uit Grande Sertão: Veredas. Misschien is het omdat hij zelf uit de Sertão afkomstig is, en al jaren met Rosa bezig is, maar Carlos wist op schitterende wijze het talige van Rosa's meesterwerk te verbeelden. Wat Stichting August Willemsen betreft wordt het hoog tijd dat hij op de een of andere wijze een groter toneel krijgt voor zijn meesterlijke voordracht. Voor het Nederlandse publiek was het maar goed dat ook Nop Duys voorlas, uit de Nederlandse vertaling van August Willemsen: Diepe Wildernis: de Wegen. Het blijft een onweerstaanbaar verhaal.
Daarna: Mutum. Rosa's verhaal van het jongetje Tiago dat door zijn familie en vriendjes wordt gepest en ervan wordt beschuldigd dat hij zich beter zou voelen dan de rest, wordt wel als het meest autobiografische van Rosa beschouwd. Het moment dat Tiago, min of meer bij toeval, een bril op zijn neus gezet krijgt en de wereld leert zien en begrijpen is een prachtig moment in een verder vrij tragische film. Het sloot als biografisch werk in ieder geval perfect aan bij de doelstelling van het Rosa Festival: om de meesterschrijver opnieuw onder de aandacht te brengen van het Nederlandse publiek. Als je het prachtige werk en boeiende persoonlijkheid tijdens zo'n tweedaags festival voorbij ziet komen, moeten we toch eigenlijk concluderen dat het een schande is dat Rosa's boeken niet meer voor het Nederlandse publiek te krijgen is, een antiquariaat of Bol.com daargelaten.

Stichting August Willemsen wil ook via deze weg iedereen hartelijk bedanken die op de een of andere manier heeft bijgedragen aan de totstandkoming van het Rosa Festival! Wilt u op de hoogte blijven van onze activiteiten, stuur u ons dan een email en/of like ons op Facebook.