Rosa Festival, of hoe een mythe te vangen?

Zaterdag 22 oktober is het eerste Rosa Festival op indrukwekkende wijze afgesloten met de vertoning van de film Mutum. De film is gebaseerd op een verhaal van schrijver João Guimarães Rosa en is daarmee, volgens hemzelf althans, autobiografisch van aard. Misschien dat we daardoor alsnog meer over hem hebben leren kennen dan we vrijdag probeerden. Toen concludeerden we voornamelijk dat de man zich maar wat graag in nevelen hulde.

door: Joris Kleverlaan

Dr. Sara Brandellero (foto: Frederieke Jochems)

Daarmee was het programma op de vrijdag overigens zeker niet overbodig. Het publiek in het redelijk gevulde Munganga theater bleek uiteen te lopen van mensen die Rosa's verzameld werk stuk gelezen hebben, tot diegenen die de naam slechts vaag kenden. Geen overbodige luxe dus dat assistent-professor van Universiteit Leiden Sara Brandellero het leven en werk van Rosa uiteen zette en duidelijk maakte waar zijn experimenteerdrift met taal vandaan kwam. Hij stelde immers dat het 'dagelijkse taalgebruik slechts clichés' voortbrengt. Daardoor is het dood, en wat dood is kan geen ideeën voortbrengen. Ook het metafysisch gehalte van Rosa kwam aan de orde. Onbescheiden stelde hij dat hij als schrijver 'in onvergankelijkheid' doet en dat hij over de 'wederopstanding van de mens nadenkt.' Het lijkt wel alsof we Harry Mulisch hier horen praten, maar Rosa had daarentegen geen enkele behoefte om zich in het openbaar te laten gelden. Er is dan ook slechts een interview van hem bekend. Hij liet zich liever door zijn werk kennen.

Dat bleek ook maar weer eens treffend toen na de pauze de documentaire 'Outro Sertão' te zien was. De film handelt over de periode eind jaren dertig toen Rosa als jonge diplomaat naar Hamburg werd gestuurd om daar als vice-consul aan het werk te gaan. Groot was zijn geluk; hij had als jonge student de Duitse taal geleerd van Duitse paters en was groot fan van de Duitse dichters en denkers. Het lenteachtige Hamburg gaf bovendien het decor van een paar prachtige wittebroodsweken. Helaas bracht de winter niet alleen kou, maar kort daarop ook de Duitse inval van Polen met zich mee. Rosa vond zich terug in een oorlogssituatie en werd geconfronteerd met uitvergrote situaties van goed en kwaad. Thematiek die in zijn latere werk duidelijk terug te vinden is. Rosa leerde zijn grote liefde kennen op het consulaat, daarmee zijn vrouw en kinderen in Brazilië op een zijspoor zettend. Met zijn nieuwe liefde Aracy zorgde hij ervoor dat, in totaal, 96 Joodse mensen een toeristenvisum kregen voor Brazilië, waarmee ze een, op z'n zachts gezegd, ongewisse toekomst voorkwamen.

Joris Kleverlaan (Stichting August Willemsen), links, en Adriana Jacobsen

Mede dankzij de verklarende Q&A met documentairemaakster Adriana Jacobsen na afloop van de film, gaf het een boeiend beeld van een grotendeels onbekend hoofdstuk in het leven van de vermaarde schrijver. Overigens had het weinig gescheeld of de film was helemaal nooit te zien geweest. De erven Rosa liggen namelijk al jaren met elkaar overhoop, en frustreren al jaren nieuwe initiatieven. De reden hiervoor is mede gelegen in de frustratie over het feit dat Rosa in Hamburg zijn liefde vond en daarmee zijn gezin in de steek liet. Nu, meer dan zeventig jaar later, zorgt dat blijkbaar nog steeds voor onmin.

Carlos Lagoeiro (Munganga)

Het programma van zaterdag stond, zoals gezegd, grotendeels in het teken van de film Mutum. Daarvoor was het vooral Munganga's Carlos Lagoeiro die een prachtig moment verzorgde met zijn voordracht uit Grande Sertão: Veredas. Misschien is het omdat hij zelf uit de Sertão afkomstig is, en al jaren met Rosa bezig is, maar Carlos wist op schitterende wijze het talige van Rosa's meesterwerk te verbeelden. Wat Stichting August Willemsen betreft wordt het hoog tijd dat hij op de een of andere wijze een groter toneel krijgt voor zijn meesterlijke voordracht. Voor het Nederlandse publiek was het maar goed dat ook Nop Duys voorlas, uit de Nederlandse vertaling van August Willemsen: Diepe Wildernis: de Wegen. Het blijft een onweerstaanbaar verhaal.
Daarna: Mutum. Rosa's verhaal van het jongetje Tiago dat door zijn familie en vriendjes wordt gepest en ervan wordt beschuldigd dat hij zich beter zou voelen dan de rest, wordt wel als het meest autobiografische van Rosa beschouwd. Het moment dat Tiago, min of meer bij toeval, een bril op zijn neus gezet krijgt en de wereld leert zien en begrijpen is een prachtig moment in een verder vrij tragische film. Het sloot als biografisch werk in ieder geval perfect aan bij de doelstelling van het Rosa Festival: om de meesterschrijver opnieuw onder de aandacht te brengen van het Nederlandse publiek. Als je het prachtige werk en boeiende persoonlijkheid tijdens zo'n tweedaags festival voorbij ziet komen, moeten we toch eigenlijk concluderen dat het een schande is dat Rosa's boeken niet meer voor het Nederlandse publiek te krijgen is, een antiquariaat of Bol.com daargelaten.

Stichting August Willemsen wil ook via deze weg iedereen hartelijk bedanken die op de een of andere manier heeft bijgedragen aan de totstandkoming van het Rosa Festival! Wilt u op de hoogte blijven van onze activiteiten, stuur u ons dan een email en/of like ons op Facebook.

Bijeenkomst in de geest van August Willemsen groot succes

Zoals u al eerder in dit blog heeft kunnen lezen is het in maart van dit jaar precies 30 jaar geleden dat Braziliaanse Brieven van August Willemsen het licht zag. Deze verjaardag was voor Stichting August Willemsen aanleiding om een avond in zijn geest te organiseren en zo de nieuwe stichting voor het eerst te presenteren. Het succes van de avond smaakt naar meer!

Marie en Paul Roelofsen geïnterviewd door Joris Kleverlaan

En als je een verjaardag viert, zijn er genodigden. Vandaar dat Marie en Paul Roelofsen uitgenodigd waren om te vertellen over de totstandkoming van het boek. Marie, die jarenlang door het leven ging als Mieke, was partner van August toen hij voor het eerst naar Brazilië ging. Samen beleefden ze de sensatie om een land voor de eerste keer aan te doen wat daarvoor zo tot de verbeelding had gesproken. Een triomftocht werd het niet, August Willemsen hield er een haat/liefde verhouding met het land en haar bewoners aan over. Marie vertelde over de uitgebreide correspondentie die August bijhield, waarvan hij secuur de doorslagen bewaarde in een speciaal daarvoor aangestelde bak. De bak, met álle correspondentie van het afgelopen jaar, werd tijdens de terugreis op de boot gestolen. Het was dan ook te danken aan de geadresseerden in Nederland die de brieven van August zo keurig hadden bewaard dat het boek überhaupt verschenen is. Marie las het deel uit het boek voor dat over deze episode gaat. Een van de mensen met wie August een correspondentie onderhield was de broer van Marie, Paul. Hij is dan ook degene die in Braziliaanse Brieven wordt geadresseerd. Paul vertelde dat dit niet betekende dat ook

daadwerkelijk alle brieven uit het boek aan hem gericht waren. In overleg met uitgeverij De Arbeiderspers werden ook brieven gericht aan anderen gebruikt, maar voor het boek was het beter om een persoon als geadresseerde te gebruiken.

Fernando Venancio en Marjan Schoenmakers

Naar aanleiding van de actuele discussie op de Faculteit der Geesteswetenschappen, waaronder de letterenstudies, aan de UvA stond de stichting vervolgens stil bij het verdwijnen van de studie Portugees uit Nederland, waarvoor August jarenlang docent en inspirator was. Fernando Venancio, opvolger van August als docent op de UvA en nu onderzoeker, en Marjan Schoenmakers (voorheen Universiteit Utrecht) vertelden een onthutsend verhaal over hoe een al te daadkrachtig besluit er zonder overleg of er al te veel tijd aan te verspillen werd genomen. Daarmee werd een taal met 250 miljoen wereldwijde sprekers gemarginaliseerd tot een ‘kleine taal’ en op termijn zal het er op neer komen dat Nederland niet alleen veel literaire werken zal moeten missen, maar ook op het gebied van handel, toerisme en algemene ontwikkeling terrein verliest. De oproep is dan ook om beter te laten zien wat een prachtige taal het is en te zorgen voor betere samenwerking tussen verschillende betrokken partijen. Zo kwamen er vanuit de zaal suggesties om telenovelas, oftewel Braziliaanse soaps, uit te zenden op Nederlandse TV, al op vroege leeftijd onderwijs aan te bieden voor diegenen die dat willen, of een avond te organiseren over voetbal en literatuur.

Tot slot van de eerste helft van de avond droeg Fernando Venancio op indrukwekkende wijze het gedicht ‘liberdade’ voor van Fernando Pessoa.

Mendel Hardeman en Nop Duys

Na de pauze begon deel twee van de avond met de Nederlandstalige versie van het gedicht, voorgedragen door Joris Kleverlaan, initiatiefnemer van de stichting en presentator van de avond. Het liep naadloos over in de presentatie van filmmaker Mendel Hardeman (De zee van pelgrim Antonio) en Brazilië-kenner Nop Duys, die afwisselend in het Braziliaans Portugees en het Nederlands een deel lazen van Os Sertões, oftewel de Binnenlanden, een van de klassiekers uit de Braziliaanse literatuur. Daarnaast is het werk bijzonder relevant, omdat het August Willemsen op het spoor zette van het Portugees. Mendel voegde er in een persoonlijke noot aan toe dat ook zijn film op het oorspronkelijke verhaal van de Binnenlanden is gebaseerd en hoe hij hoorde dat Willemsen overleden was terwijl hijzelf in het plaatsje Canudos was. Aangezien het bezoek aan Canudos door August een van de hoogtepunten uit Braziliaanse brieven is, was de presentatie niet alleen een mooi voorbeeld van de schoonheid van taal, maar ook nog eens een essentiële bijdrage aan de avond.

Dat August ook voor andere cultuurdragers een bepalende invloed heeft gehad bleek toen de gastheer en –vrouw Carlos Lagoeiro en Claudia Maioli van Casa Munganga het podium namen met een bewerking van het verhaal De derde oever van de rivier. Dit verhaal werd geschreven door João Guimarães Rosa, vertaald door August Willemsen en voor toneel bewerkt door Carlos en August. Het verhaal van de vader die besluit in zijn kano op de rivier te gaan wonen, werd door Carlos en Claudia op indringende en persoonlijke wijze gebracht, waarmee de universaliteit van taal en verhaal nog eens werd verduidelijkt.

Tot besluit van de avond nam Daniël Cross het woord. Hij werkte als pas afgestudeerd Conservatoriumstudent samen met August. Die laatste selecteerde scenes en zinnen uit de klassieker Diepe Wildernis: de wegen, de eerste componeerde er muziek onder. Samen voerden ze het uit in 1997 en ‘98, waarbij August Willemsen als verteller prominent op het podium aanwezig was. Zozeer zelfs dat de technisch beperkte video-weergave op deze avond in de geest van August Willemsen er aan alle kanten uit knalde en het publiek bij de keel greep. Al met al een perfecte afsluiter van een afwisselende, boeiende en drukbezochte avond.

De Stichting August Willemsen (i.o.) wil iedereen heel graag bedanken voor hun geheel belangeloze inzet; zonder die inzet was de avond niet zo’n succes geworden.

Stichting August Willemsen heeft tot doelstelling om de culturele uitwisseling tussen Portugees- en Nederlandstalige landen te stimuleren, in het bijzonder de literaire.