Carlos Lagoeiro speelt de Derde Oever alsof hij thuis komt

 Gisteravond, 21 maart, in het altijd knusse Teatro Munganga, Amsterdam. 21 Jaar na de laatste opvoering speelt Carlos Lagoeiro, samen met zijn vrouw Claudia Maioli uitbater van Munganga, de Derde oever. Een toneelvoorstelling die hij zelf schreef, op basis van het korte verhaal van João Guimarães Rosa en zijn eigen familieverleden in de Braziliaanse staat Minas Gerais, waar ook Rosa vandaan komt. Een solovoorstelling waarin dat alles telt: Lagoeiro speelt zo naturel, gemakkelijk en sterk dat hij de voorstelling ís. Hij is thuis.

Het is op het eerste gezicht een wat merkwaardig verhaal. De vader van het gezin besluit op een dag een kano te bouwen, zegt adieu tegen zijn gezin en roeit de rivier São Francisco op. Niet weg, niet naar een ander leven of lotsbestemming, maar naar het midden van de rivier en blijft daar weken, maanden, jarenlang liggen. In het zicht van zijn gezin dat doorgaat met het leven en zo af en toe de aandacht van vader vragen, tevergeefs. Totdat de zoon des huizes zijn vader aanroept en in arren moede dan maar aanbiedt de plaats van vader in de kano over te nemen. Een ijzingwekkende scene volgt waarin het verhaal tot een apotheose komt. Het laat geen toeschouwer onberoerd.

Carlos leest in voorbereiding op de opvoering
de Derde oever, rechts de 'familie'.

Voor de gelegenheid is Teatro Munganga omgebouwd tot speelplaats. Licht, muziek, vertaling in het Engels en Nederlands; niets is aan het toeval overgelaten om het publiek, dat boven op het spel zit, te vervoeren. Dat Lagoeiro uit dezelfde streek komt als schrijver Rosa doet zich gelden. Is het daarmee een 'typisch' Braziliaans verhaal? Nee, zoals vertaler August Willemsen (verantwoordelijk voor de oorspronkelijke vertaling van Derde oever en andere klassiekers van Rosa) al zei: het is juist universeel: het gaat over liefde, de dood en het verstrijken van tijd.

Carlos speelt de Derde oever nog een keer: op donderdag 18 april. En, wat ons betreft, nog heel veel vaker...Voor kaartjes klik hier. 

Rosa Festival, of hoe een mythe te vangen?

Zaterdag 22 oktober is het eerste Rosa Festival op indrukwekkende wijze afgesloten met de vertoning van de film Mutum. De film is gebaseerd op een verhaal van schrijver João Guimarães Rosa en is daarmee, volgens hemzelf althans, autobiografisch van aard. Misschien dat we daardoor alsnog meer over hem hebben leren kennen dan we vrijdag probeerden. Toen concludeerden we voornamelijk dat de man zich maar wat graag in nevelen hulde.

door: Joris Kleverlaan

Dr. Sara Brandellero (foto: Frederieke Jochems)

Daarmee was het programma op de vrijdag overigens zeker niet overbodig. Het publiek in het redelijk gevulde Munganga theater bleek uiteen te lopen van mensen die Rosa's verzameld werk stuk gelezen hebben, tot diegenen die de naam slechts vaag kenden. Geen overbodige luxe dus dat assistent-professor van Universiteit Leiden Sara Brandellero het leven en werk van Rosa uiteen zette en duidelijk maakte waar zijn experimenteerdrift met taal vandaan kwam. Hij stelde immers dat het 'dagelijkse taalgebruik slechts clichés' voortbrengt. Daardoor is het dood, en wat dood is kan geen ideeën voortbrengen. Ook het metafysisch gehalte van Rosa kwam aan de orde. Onbescheiden stelde hij dat hij als schrijver 'in onvergankelijkheid' doet en dat hij over de 'wederopstanding van de mens nadenkt.' Het lijkt wel alsof we Harry Mulisch hier horen praten, maar Rosa had daarentegen geen enkele behoefte om zich in het openbaar te laten gelden. Er is dan ook slechts een interview van hem bekend. Hij liet zich liever door zijn werk kennen.

Dat bleek ook maar weer eens treffend toen na de pauze de documentaire 'Outro Sertão' te zien was. De film handelt over de periode eind jaren dertig toen Rosa als jonge diplomaat naar Hamburg werd gestuurd om daar als vice-consul aan het werk te gaan. Groot was zijn geluk; hij had als jonge student de Duitse taal geleerd van Duitse paters en was groot fan van de Duitse dichters en denkers. Het lenteachtige Hamburg gaf bovendien het decor van een paar prachtige wittebroodsweken. Helaas bracht de winter niet alleen kou, maar kort daarop ook de Duitse inval van Polen met zich mee. Rosa vond zich terug in een oorlogssituatie en werd geconfronteerd met uitvergrote situaties van goed en kwaad. Thematiek die in zijn latere werk duidelijk terug te vinden is. Rosa leerde zijn grote liefde kennen op het consulaat, daarmee zijn vrouw en kinderen in Brazilië op een zijspoor zettend. Met zijn nieuwe liefde Aracy zorgde hij ervoor dat, in totaal, 96 Joodse mensen een toeristenvisum kregen voor Brazilië, waarmee ze een, op z'n zachts gezegd, ongewisse toekomst voorkwamen.

Joris Kleverlaan (Stichting August Willemsen), links, en Adriana Jacobsen

Mede dankzij de verklarende Q&A met documentairemaakster Adriana Jacobsen na afloop van de film, gaf het een boeiend beeld van een grotendeels onbekend hoofdstuk in het leven van de vermaarde schrijver. Overigens had het weinig gescheeld of de film was helemaal nooit te zien geweest. De erven Rosa liggen namelijk al jaren met elkaar overhoop, en frustreren al jaren nieuwe initiatieven. De reden hiervoor is mede gelegen in de frustratie over het feit dat Rosa in Hamburg zijn liefde vond en daarmee zijn gezin in de steek liet. Nu, meer dan zeventig jaar later, zorgt dat blijkbaar nog steeds voor onmin.

Carlos Lagoeiro (Munganga)

Het programma van zaterdag stond, zoals gezegd, grotendeels in het teken van de film Mutum. Daarvoor was het vooral Munganga's Carlos Lagoeiro die een prachtig moment verzorgde met zijn voordracht uit Grande Sertão: Veredas. Misschien is het omdat hij zelf uit de Sertão afkomstig is, en al jaren met Rosa bezig is, maar Carlos wist op schitterende wijze het talige van Rosa's meesterwerk te verbeelden. Wat Stichting August Willemsen betreft wordt het hoog tijd dat hij op de een of andere wijze een groter toneel krijgt voor zijn meesterlijke voordracht. Voor het Nederlandse publiek was het maar goed dat ook Nop Duys voorlas, uit de Nederlandse vertaling van August Willemsen: Diepe Wildernis: de Wegen. Het blijft een onweerstaanbaar verhaal.
Daarna: Mutum. Rosa's verhaal van het jongetje Tiago dat door zijn familie en vriendjes wordt gepest en ervan wordt beschuldigd dat hij zich beter zou voelen dan de rest, wordt wel als het meest autobiografische van Rosa beschouwd. Het moment dat Tiago, min of meer bij toeval, een bril op zijn neus gezet krijgt en de wereld leert zien en begrijpen is een prachtig moment in een verder vrij tragische film. Het sloot als biografisch werk in ieder geval perfect aan bij de doelstelling van het Rosa Festival: om de meesterschrijver opnieuw onder de aandacht te brengen van het Nederlandse publiek. Als je het prachtige werk en boeiende persoonlijkheid tijdens zo'n tweedaags festival voorbij ziet komen, moeten we toch eigenlijk concluderen dat het een schande is dat Rosa's boeken niet meer voor het Nederlandse publiek te krijgen is, een antiquariaat of Bol.com daargelaten.

Stichting August Willemsen wil ook via deze weg iedereen hartelijk bedanken die op de een of andere manier heeft bijgedragen aan de totstandkoming van het Rosa Festival! Wilt u op de hoogte blijven van onze activiteiten, stuur u ons dan een email en/of like ons op Facebook.

Leandro Maia's Guimarães Rosa

Eind maart 2016 speelde de Braziliaanse singer-songwriter Leandro Maia het Teatro Munganga in Amsterdam plat. Samen met meestergitarist Thiago Colombo liet hij, op uitnodiging van Stichting August Willemsen, een selectie van zijn liedjes horen, waarvan een aanzienlijk aantal direct geïnspireerd is op de grote Braziliaanse literaire werken, zoals die van João Guimarães Rosa. In het kader van het aankomende Rosa Festival (21 en 22 oktober, zie link) heeft Leandro opgeschreven wat die inspiratie was en hoe het vorm kreeg in zijn muziek. Hieronder zijn verhaal, met links naar de bewuste liedjes.

door: Leandro Maia (vertaling: Joris Kleverlaan)

Diadorim

Leandro Maia

Van alle personages van Rosa, is Diadorim, uit de roman Diepe Wildernis: de wegen, de meest complexe en meest emblematische. Ik ben van mening dat met het personage het vrouwelijke leiderschap wordt geïntroduceerd in Brazilië, voortgezet, dan wel geopenbaard wordt. Leiderschap dat soms onzichtbaar is,of gemaakt wordt. In die zin lijkt het traject dat het personage gedurende het boek aflegt die draai voor te stellen. In een deel van het boek voorkomt Diadorim dat Riobaldo het leiderschap van de groep op zich wil nemen, wat wijst op een zekere bescherming, maar tegelijkertijd ook met de bedoeling dat het leiderschap van Diadorim door allen wordt aanvaard. Binnen de groep cangaçeiros¹ onderscheidt Diadorim zich van de anderen door grootse inzichten. We beseffen, op het eind van het verhaal, de centrale plek die het vrouwelijke component in het karakter heeft.

Wat mijn liedje betreft, wordt Diadorim geboren, of geïntroduceerd, met gitaar, gecomponeerd toen ik nog in Londrina woonde in 2009. De geest van de melodie leidde me naar het cangaçeiro-leven en van daaruit naar Diadorim. De zorgen om de strijd tussen God en de Duivel en de aanwezigheid van de demon staat centraal in het lied, Rosa reflecterend. Het begin "Deus é todo certeza, mas o diabo é quando há certeza demais" (“God is alles zekerheid, maar het is de duivel als het al te zeker is”) is een vermomde aanklacht tegen het religieuze/evangelische fascisme dat tegenwoordig in Brazilië bestaat. De uitroep ‘perigo, amigo, é amar’(‘gevaar, vriend, is liefhebben’), komt van Rosa’s ‘Viver, amigo, é perigoso’ (‘leven, vriend, is gevaarlijk’). De verteller van het lied is Riobaldo zelf. Het refrein ‘Diadorim, quem é você’ (‘Diadorim, wie ben je?’) is het accent van het hele boek, misschien wel het grote mysterie. Het mysterieuze zit ook in het tweede couplet, behoorlijk subjectief en beeldend. Het derde couplet is een eerbetoon aan de uitdrukking van Rosa uit het boek Sagarana, als ik mij niet vergis tenminste,: ‘o vento aeiouava’ (vert: dit is een mooi voorbeeld over hoe Rosa taal uitvond, ofwel juist in oorspronkelijke vorm terug bracht. ‘aeiouava’ lijkt een poging om zoveel mogelijk klinkers achter elkaar te zetten, maar het lijkt ook een onomatopeïsche wijze van het beschrijven van het geluid dat wind maakt.) Het is een van de mooiste uitdrukkingen uit de Braziliaanse literatuur in referentie tot het geluid van wind. Het herinnert mij aan het ‘de rust van het alleen zijn’ gehoord door een personage van Érico Veríssimo.²

Diadorim (via Youtube)

Outras Veredas

‘Suite Maria Bonita’ is een lied met Rosiaanse inspiratie waarin Maria Bonita³ bepaalde eigenschappen krijgt van Diadorim, misschien versmelten ze wel, waardoor de archetypische vrouwelijke krijger ontstaat. Ik geef toe dat dat een bepaalde betekenis krijgt in de huidige cultuur van Brazilië, vooral de politieke. Het vrouw-zijn van Dilma heeft een grote rol gespeeld in de coup tegen haar presidentschap. De term ‘presidenta’, bijvoorbeeld, is met neerbuigendheid en vooroordelen gebruikt. In Suite Maria Bonita gebeurt de transformatie van het meisje uit de Sertão, die er van droomde de zee te zien, tot krijgster die in hinderlaag sterft in de sertão van Sergipe. In mijn verhaal, dat fictief is, belooft Lampião aan Maria Bonita de zee, waar hij niet is. Alle steden en streken die in het lied voorkomen hebben niets met de zee, terwijl Lampião ze noemt als van Maria-van-de-zee. Zee zou wel eens het meest gezongen woord kunnen zijn uit de Portugese taal, vooral wanneer we Dorival Caymmi en de liedjes over capoeira als snelle, voor de hand liggende referentie nemen. ‘Mar’ is een duidelijk, éénlettergrepig woord met eindeloze mogelijkheden tot rijm. Een soort joker uit de taal. En daarmee kun je allerlei taalspelletjes spelen, zoals ‘amar, teimar, etc’, wat als vanzelf gaat. In Suite Maria Bonita, stel ik me voor de menselijkheid te vieren gezien vanuit de positie van vrouw. Deze menselijkheid die leidt door onzekerheid, maar ook durf. ‘De waarheid die ik dacht te kennen, bestaat niet, is er niet, ik weet niet waar ik het vandaan haalde.’

Outras Veredas (via Youtube)

História de nós dois

In dit lied worden Diadorim en Riobaldo meer letterlijk geciteerd en deze citaties nemen een centrale plaats. Het vergelijkt liefdesrelaties met hinderlagen zoals uit de sertão. Het is een lied dat met het lezen van literatuur speelt en met verschillende liefdesgeschiedenissen uit de Portugese en Spaanstalige literatuur. Érico Veríssimo, Cervantes, en Rosa zijn voorkomende schrijvers.

História de nós dois (via Youtube)

Verschillende andere liedjes kennen Rosiaanse invloeden, in beelden, of in bedachte taalvormen. In ‘Luzidia’: passarinha, vereda (vert: bekende woorden uit Rosa’s werk); zanger Victor Ramil presenteert ons een ‘eu-nuvem’ (vert: ik-wolk) die wolkig klinkt. Het thema van het lied ‘Molly Bloom’ speelt met het woord ‘ser’ (zijn) en sertão.

Passarim Miguelim

Het lied Passarim Miguelim heeft een interessant verhaal. Het was een gitaarmelodie van Thiago Colombo en het heette Pelotas-Poa, naar de busreis tussen Pelotas en Porto Alegre die hij vaak maakte. Ik begon de tekst met de intentie om over een liefdesgeschiedenis te vertellen van een man die een vogeltje hoorde fluiten en, daardoor afgeleid, over zijn toekomstige liefde struikelt. Het lied stelt dan ook een behoorlijk intens traject voor, maar uiteindelijk kwamen de woorden vrijwel vanzelf, en kwamen Miguilim en Mutum voorbij, en bleef het intense deel voorbestemd voor het conflict tussen Miguilim en zijn vader waarbij hij zijn speelgoed en de vogelkooi stuk maakt. Ik raak behoorlijk geëmotioneerd van het einde, met daarin een soort uitroep waarin we het einde van de kindertijd herkennen, maar met het vogeltje dat door blijft zingen. Deze referentie aan vogels kwam voor mij direct van de gitaar, van de scherpe en korte tonen uit de melodie, vooral ook door de akkoordenreeks die in de verte doet denken aan Blackbird van de Beatles. 

Passarim Miguilim (via Youtube)

Tresavento

Tresavento is mijn laatste Rosa, ook samen met Marcelo Delacroix gemaakt. Marcelo kwam naar mij toe met het eerste deel en hij gaf me het korte verhaal ‘Tresaventura’ van Rosa te lezen. Ik vond het geweldig’. We hebben het lied in de nachtelijke uurtjes afgemaakt, in een emotioneel en chaotisch proces. In het lied, zochten naar het omzetten van het verhaal naar een lied. In het verhaal staat de confrontatie met een cobra centraal en wordt het gevoel van bekrachtiging van Maria-euzinha gevierd. (vert: dit nummer is zo nieuw dat er nog geen goede opname van bestaat)

1 Cangaçeiro is een gewapende ruiter. Vaak reisden ze in groepen door de Sertão in noordoost Brazilië. Struikrover, of bandiet, zou je kunnen zeggen, hoewel het niet altijd een negatieve klank hoeft te hebben. Sommige cangaçeiros hebben eerder een soort Robin Hood status.

2 Érico Veríssimo was een groot schrijver uit het zuiden van Brazilië. Het meet bekende werk van zijn hand is ‘O Tempo e o Vento’, een driedelige kroniek over de geschiedenis aldaar.

3 Maria Bonita was in de jaren dertig van de 19de eeuw lid van de bende van Lampião, een groep outlaws, en bovendien het liefje van de bendeleider. De groep, en zeker de twee genoemden, hebben tegenwoordig een bijna mythische status.

Bijeenkomst in de geest van August Willemsen groot succes

Zoals u al eerder in dit blog heeft kunnen lezen is het in maart van dit jaar precies 30 jaar geleden dat Braziliaanse Brieven van August Willemsen het licht zag. Deze verjaardag was voor Stichting August Willemsen aanleiding om een avond in zijn geest te organiseren en zo de nieuwe stichting voor het eerst te presenteren. Het succes van de avond smaakt naar meer!

Marie en Paul Roelofsen geïnterviewd door Joris Kleverlaan

En als je een verjaardag viert, zijn er genodigden. Vandaar dat Marie en Paul Roelofsen uitgenodigd waren om te vertellen over de totstandkoming van het boek. Marie, die jarenlang door het leven ging als Mieke, was partner van August toen hij voor het eerst naar Brazilië ging. Samen beleefden ze de sensatie om een land voor de eerste keer aan te doen wat daarvoor zo tot de verbeelding had gesproken. Een triomftocht werd het niet, August Willemsen hield er een haat/liefde verhouding met het land en haar bewoners aan over. Marie vertelde over de uitgebreide correspondentie die August bijhield, waarvan hij secuur de doorslagen bewaarde in een speciaal daarvoor aangestelde bak. De bak, met álle correspondentie van het afgelopen jaar, werd tijdens de terugreis op de boot gestolen. Het was dan ook te danken aan de geadresseerden in Nederland die de brieven van August zo keurig hadden bewaard dat het boek überhaupt verschenen is. Marie las het deel uit het boek voor dat over deze episode gaat. Een van de mensen met wie August een correspondentie onderhield was de broer van Marie, Paul. Hij is dan ook degene die in Braziliaanse Brieven wordt geadresseerd. Paul vertelde dat dit niet betekende dat ook

daadwerkelijk alle brieven uit het boek aan hem gericht waren. In overleg met uitgeverij De Arbeiderspers werden ook brieven gericht aan anderen gebruikt, maar voor het boek was het beter om een persoon als geadresseerde te gebruiken.

Fernando Venancio en Marjan Schoenmakers

Naar aanleiding van de actuele discussie op de Faculteit der Geesteswetenschappen, waaronder de letterenstudies, aan de UvA stond de stichting vervolgens stil bij het verdwijnen van de studie Portugees uit Nederland, waarvoor August jarenlang docent en inspirator was. Fernando Venancio, opvolger van August als docent op de UvA en nu onderzoeker, en Marjan Schoenmakers (voorheen Universiteit Utrecht) vertelden een onthutsend verhaal over hoe een al te daadkrachtig besluit er zonder overleg of er al te veel tijd aan te verspillen werd genomen. Daarmee werd een taal met 250 miljoen wereldwijde sprekers gemarginaliseerd tot een ‘kleine taal’ en op termijn zal het er op neer komen dat Nederland niet alleen veel literaire werken zal moeten missen, maar ook op het gebied van handel, toerisme en algemene ontwikkeling terrein verliest. De oproep is dan ook om beter te laten zien wat een prachtige taal het is en te zorgen voor betere samenwerking tussen verschillende betrokken partijen. Zo kwamen er vanuit de zaal suggesties om telenovelas, oftewel Braziliaanse soaps, uit te zenden op Nederlandse TV, al op vroege leeftijd onderwijs aan te bieden voor diegenen die dat willen, of een avond te organiseren over voetbal en literatuur.

Tot slot van de eerste helft van de avond droeg Fernando Venancio op indrukwekkende wijze het gedicht ‘liberdade’ voor van Fernando Pessoa.

Mendel Hardeman en Nop Duys

Na de pauze begon deel twee van de avond met de Nederlandstalige versie van het gedicht, voorgedragen door Joris Kleverlaan, initiatiefnemer van de stichting en presentator van de avond. Het liep naadloos over in de presentatie van filmmaker Mendel Hardeman (De zee van pelgrim Antonio) en Brazilië-kenner Nop Duys, die afwisselend in het Braziliaans Portugees en het Nederlands een deel lazen van Os Sertões, oftewel de Binnenlanden, een van de klassiekers uit de Braziliaanse literatuur. Daarnaast is het werk bijzonder relevant, omdat het August Willemsen op het spoor zette van het Portugees. Mendel voegde er in een persoonlijke noot aan toe dat ook zijn film op het oorspronkelijke verhaal van de Binnenlanden is gebaseerd en hoe hij hoorde dat Willemsen overleden was terwijl hijzelf in het plaatsje Canudos was. Aangezien het bezoek aan Canudos door August een van de hoogtepunten uit Braziliaanse brieven is, was de presentatie niet alleen een mooi voorbeeld van de schoonheid van taal, maar ook nog eens een essentiële bijdrage aan de avond.

Dat August ook voor andere cultuurdragers een bepalende invloed heeft gehad bleek toen de gastheer en –vrouw Carlos Lagoeiro en Claudia Maioli van Casa Munganga het podium namen met een bewerking van het verhaal De derde oever van de rivier. Dit verhaal werd geschreven door João Guimarães Rosa, vertaald door August Willemsen en voor toneel bewerkt door Carlos en August. Het verhaal van de vader die besluit in zijn kano op de rivier te gaan wonen, werd door Carlos en Claudia op indringende en persoonlijke wijze gebracht, waarmee de universaliteit van taal en verhaal nog eens werd verduidelijkt.

Tot besluit van de avond nam Daniël Cross het woord. Hij werkte als pas afgestudeerd Conservatoriumstudent samen met August. Die laatste selecteerde scenes en zinnen uit de klassieker Diepe Wildernis: de wegen, de eerste componeerde er muziek onder. Samen voerden ze het uit in 1997 en ‘98, waarbij August Willemsen als verteller prominent op het podium aanwezig was. Zozeer zelfs dat de technisch beperkte video-weergave op deze avond in de geest van August Willemsen er aan alle kanten uit knalde en het publiek bij de keel greep. Al met al een perfecte afsluiter van een afwisselende, boeiende en drukbezochte avond.

De Stichting August Willemsen (i.o.) wil iedereen heel graag bedanken voor hun geheel belangeloze inzet; zonder die inzet was de avond niet zo’n succes geworden.

Stichting August Willemsen heeft tot doelstelling om de culturele uitwisseling tussen Portugees- en Nederlandstalige landen te stimuleren, in het bijzonder de literaire.