Stichting August Willemsen opgeheven

 Na tien jaar activiteiten, waarvan vijf jaar als formele stichting, laat het bestuur van Stichting August Willemsen weten dat per ommegaande de activiteiten gestaakt zijn. Reden hiervoor is dat oprichter en inhoudelijk verantwoordelijke Joris Kleverlaan heeft aangegeven dat hij niet langer de energie en inspiratie heeft om de kar te trekken. Een besluit dat het bestuur respecteert.

Mede gezien de beperkte middelen (tijd en geld) waarmee de stichting de afgelopen jaren haar activiteiten heeft uit moeten voeren, zijn we van mening het niet een gebrek aan succes is dat de stichting nekt. Mooie evenementen (zoals deze), succesvolle acties als de 'Kop van Guus' op het graf van Willemsen, wat niet veel later jammerlijk werd gestolen (zie: link), bijdragen aan meesterlijke documentaire van Frederieke Jochems (zie hier), de lang gekoesterde wens om Braziliaanse Brieven naar het Portugees te laten vertalen, of het initiatief om een korte cursus literair vertalen Portugees-Nederlands te organiseren (uitgevoerd door de Vertalersvakschool); het is een beperkt overzicht, maar een mooie lijst, al zeggen we het zelf.

Dankzij de activiteiten, en niet te vergeten de velen van jullie die met ons samenwerkten, kunnen we stellen dat we aan onze doelstellingen zijn toegekomen. August Willemsen is niet vergeten, en wat de positie van het Portugees in Nederland betreft hebben we kleine aanzet kunnen doen om haar in alle pracht te laten schijnen.

We willen iedereen, vrienden, fans, organisaties, de vele mensen die na afloop van een evenement op ons afkwamen om hun fascinatie met Willemsen te delen, ontzettend bedanken voor de vele mooie momenten die we samen hebben mogen beleven. Joris laat weten dat hij zich onverminderd in zal zetten voor zijn fascinaties, en dus ook voor die van de Portugese taal.

Voor meer informatie kunt u mailen naar: joriskleverlaan@gmail.com.

Verslonden door Brazilië - Conrad Detrez

 Conrad Detrez, Belgisch missionaris, journalist, schrijver, revolutionair, werd uitgezonden naar Brazilië in de jaren zestig, werd gegrepen door de cultuur en groeide uit tot spreekbuis in Europa voor de linkse, anti-dictatoriale strijd. In onderstaande tekst, verschenen in Magazine littéraire, september 1982, verteld hij over zijn fascinatie voor dat land, dat hem uiteindelijk verslonden heeft. Detrez' biograaf Peter Daerden (zie bijvoorbeeld deze recensie) vertaalde de tekst speciaal voor Stichting August Willemsen vanuit het Frans.

 

Conrad Detrez in 1978

Verslonden door Brazilië

Ik ben in 1962 op mijn vijfentwintigste naar Brazilië geëmigreerd. In 1969 werd ik het land uitgezet omdat ik de verzetsbeweging tegen de militaire dictatuur, die sinds 1964 aan de macht was, steunde. Vijf jaar lang woonde ik uitsluitend in arbeiderswijken, eerst in Volta Redonda, waar de belangrijkste staalfabrieken van het land gevestigd zijn, en daarna in de Zona Norte van Rio de Janeiro. De enige intellectuelen met wie ik omging waren politieke activisten, linkse katholieken of marxisten. De linkerzijde was nationalistisch. Groepen studenten, verbonden aan de MCP (Movimento de Cultura Popular), doorkruisten het land en verspreidden de muziek en de legendes van de Nordeste, de Geschiedenis die de officiële schoolboeken niet onderwezen, het volkstheater en de cinema novo. Kortom, we leefden midden in de agitprop.

Mijn acculturatie vond plaats in deze sfeer. Ik raakte al snel vertrouwd met de cordel-verhalen, een literatuur van troubadours die de oude mythen van de sertão overbrengt. Ik verdiepte me in de heldendaden van de slavenstrijd, het erebanditisme van de cangaço, het messianisme en de volksreligies. Bij die laatste ging mijn interesse uit naar het animisme van Afrikaanse oorsprong. Ik heb me laten inwijden. Ik werd een zoon van Ogun, de geest van oorlog en vuur, en een turbulente orixá. Ik las de studies van Nina Rodriguez, Arthur Ramos en Edson Carneiro over de Afro-Braziliaanse cultuur en ik bestudeerde de beroemde klassieker De Meesters en de Slaven van Gilberto Freyre. Tegelijk was ik erg onder de indruk van de films van Glauber Rocha en Nelson Pereira dos Santos. Ze gaven me een dieper inzicht in de culturen van Noordoost-Brazilië en Bahia. Hoewel ik in het moderne Zuiden woonde, was het vooral de traditionele Nordeste die me mijn spirituele voeding gaf.

In mijn voorstad in Rio werd mijn culturele leven grotendeels gevoed door de zwarte cultuur. Ik bezocht danszaaltjes (gafieiras), terreiros (religieuze tempels) en sambascholen. En ik ging naar het carnaval. Voor mij, als Europeaan, bestond er niets origineler, levendiger en nieuwer. Mijn relatie met een zwarte persoon, zelf opgeleid in de umbanda religie, maakte me erg ontvankelijk voor deze Afro-Braziliaanse cultuur (trouwens, wat brengt je dichter tot de cultuur van de Ander dan seks?).

Het blanke Brazilië leek me eerder conformistisch, provinciaal en kleinburgerlijk. Alle topprestaties leken mij gevoed door de waarden, beelden, vormen en klanken van de afstammelingen van slaven of van Brazilianen van (biologisch of cultureel) gemengde afkomst. In dit opzicht evenaarde niets de rijkdom van de bossa nova en bijna de hele MPB (Música Popular Brasileira). Niets evenaarde de kracht van de poëzie van João Cabral de Melo Neto en de romans van Jorge Amado (in het bijzonder zijn vroege werk), José Lins do Rego en vooral Guimarães Rosa, de epische dichter van de caboclo-wereld (een universum van boeren met Portugees, zwart en indiaans bloed) en van het oude Minas Gerais, dat fascinerende reservaat (manancial) van het diepste Brazilië. Gebaseerd op de mythe van de antropofagie, heeft deze cultuur me geleidelijk aan verslonden. De Braziliaanse tropische cultuur werd een deel van mij. Ik voelde het opnieuw toen ik elf jaar na mijn uitwijzing terugkeerde naar Brazilië, dankzij de amnestiewet voor politieke gevangenen. En natuurlijk liet de schrijver die ik intussen zelf geworden was zich – op zijn beurt – door deze vermenging beïnvloeden.

- Conrad Detrez, oorspronkelijk verschenen in Magazine littéraire, september 1982

Canasta op Curaçao, Over August Willemsen en het Papiaments

Bij leven vertaalde August Willemsen prachtige Portugeestalige literaire werken, en liet Nederland dankzij zijn brieven- en dagboeken, media-optredens, en essayistiek kennisnemen van zijn privéleven. Na zijn dood in 2007 is er nog een enkele uitgave van zijn brieven verschenen, maar qua biografie is vooral de onvolprezen documentaire August Willemsen, de bladzij en de werkelijkheid (2022) van Frederieke Jochems die in het oog springt. Haar zoektocht naar de drijfveren van Willemsen deed beseffen dat hij enerzijds veel deelde, maar anderzijds ook een duistere, en enigmatische kant had, bijvoorbeeld waar het zijn niet te stelpen omgang met drank en vrouwen betrof. Een interessante biografische toevoeging wordt nu gedaan door John Heymans, die Willemsen's bemoeienis met vertalen uit het Papiaments als uitgangspunt neemt.

Heymans sprak Willemsen ooit tweemaal, en het waren onvergetelijke ontmoetingen voor de essayist. Het was echter een typisch Papiaments woord (watapana, door wind platgedrukte bomen) dat Willemsen gebruikte in een stuk, dat Heymans (die zijn kinderjaren op de eilanden doorbracht) op het spoor deed komen van een toch wat verrassende episode halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw. Willemsen werd gevraagd om mee te werken aan de vertaling vanuit het Papiaments van gedichten van met name Pierre Laufer (1920/1981) naar het Nederlands. Niet dat hij die taal beheerste, maar met zijn talenkennis, vertaalervaring en -status werd hem een belangrijke meerwaarde toegeschreven. Willemsen zou uiteindelijk tweemaal Curaçao bezoeken en inderdaad (in soms moeizame samenwerkingen), een bijdrage leveren aan een grootse bloemlezing van de Antilliaanse literatuur (De kleur van mijn eiland, 2006). Een bescheiden bijdrage weliswaar, maar als de naam van August Willemsen eraan verbonden is, levert het genoeg stof op voor een volwaardige uitgave, zo blijkt.

We lezen over de briefwisselingen, de openbare optredens, de werkoverleggen, de 'ontdekking' van de faxmachine die de doorloop van de correspondentie plots versnelt, en interessante discussies over het vertaalwerk: blijf je dicht bij de brontaal, of probeer je er (opnieuw) poëzie van te maken? Tegelijkertijd echter lezen we ook over de drank, die soms vrijelijk vloeit en dan werk, laat staan menselijk contact, onmogelijk maakt, en de omgang met vrouwen. Als we de chronologie van Canasta op Curaçao volgen was de intentie van AW om voor de liefde naar Australië te 'emigreren' (consequent tussen aanhalingstekens gezet door Heymans) geen aanleiding om zijn doen en laten te veranderen. Zonder op deze plek er een moreel oordeel over te vellen, zou je wat meer meningsvorming in Canasta op Curaçao wel verwachten. Je vraagt je toch af hoe de betrokkenen op Curaçao hierover dachten. Bedekten ze het met liefde, of zelfs begrip? Was de naam August Willemsen te prestigieus om niet al te kritisch te benaderen? Vragen die relevant zijn als biografisch element van iemand die werk en privé openlijk vermengde.

Het is al met al een stuk levens- en werkvertelling waar Willemsen zelf niet aan toekwam, of het misschien niet belangrijk genoeg achtte om over te vertellen. De gedetailleerde werkwijze van Heymans is indrukwekkend; hij weet de nodige brieven boven water te krijgen en eigenlijk alle nog in leven zijnde betrokkenen te spreken te krijgen. De persoonlijke noot aan zowel het begin als het einde van het boek laten zien met hoeveel persoonlijke passie en inzet hij dit verhaal heeft aangepakt. Er tussenin is het goed, maar zoals aangegeven soms wel wat braafjes.

Een boeiend boek, hoewel vooral voor betrokkenen en fans van Willemsen. Dat het in een oplage verschijnt van 150 exemplaren is dan ook begrijpelijk. Met dank aan Uitgeverij Fragment: het is werkelijk een prachtig vormgegeven boek geworden.

 

Te bestellen via: https://www.uitgeverijfragment.nl/