30 jaar Braziliaanse brieven

Maart 1985 verscheen Braziliaanse brieven waarmee August Willemsen zijn debuut maakte als schrijver. Dat was opmerkelijk, omdat zijn naam allang gevestigd was in literair Nederland als vertaler vanuit het Portugees, waarvoor hij in 1983 de Martinus Nijhoffprijs had gewonnen. Ook als schrijver van eigen werk was hij niet onbedreven, zo bleek later wel uit zijn dagboek dat onder de titel 'Vrienden, vreemden, vrouwen' bij Privédomein is uitgegeven, uit zijn non-fictie werk over vertalen en de taal als bril, of uit de brievenboeken, waarvan Braziliaanse brieven dus de eerste was.

Willemsen beschrijft in Braziliaanse brieven zijn vier langere periodes die hij in Brazilië doorbracht tussen 1967 en 1984. Eerst als student, later als vertaler en docent Portugees. Hij heeft daarbij nauwelijks oog voor grote gebeurtenissen. Hij vertelt niet of  nauwelijks over de politieke omwentelingen van dictatuur naar democratie, raakt belangrijke sociale bewegingen als het Tropicalismo niet aan, en zelfs voetbal, toch heilig in Brazilië en met Willemsen als hartstochtelijk fan, komt nauwelijks voor. Hij vertelt vooral over de mensen die hij tegenkomt en de omstandigheden waarin hij zichzelf terugvindt. Soms ontroerd, soms gefrustreerd vertelt Willemsen over de mensen die bij hem in het hofje wonen, over de Nederlandse expats, of over de ondoorgrondelijke burocratie die je soms zo dwars kan zitten. Zijn observaties zijn alledaags en daardoor o zo herkenbaar. Ik zelf las het boek voor het eerst in 1999 toen ik voor de eerste keer Brazilië bezocht en herkende al zo veel van wat Willemsen beschreef. Nu ik het weer herlezen heb, zo'n 15 jaar en vele reizen naar Brazilië later, is het nog steeds zeer herkenbaar. Natuurlijk, het land heeft niet bepaald stil gestaan. Maar juist omdat Willemsen zoveel vertelt over de mensen, hun onderlinge wijze van omgang en hoe ze een lange slungelige buitenlander benaderen, is het nog steeds uiterst actueel. In materieel opzicht is het land de afgelopen decennia op de schop gegaan, de onderlinge verhoudingen zijn er niet wezenlijk door veranderd. En daarom blijft Braziliaanse brieven een feest om te lezen en nog steeds een absolute aanrader voor iedereen die daar naar toe gaat en iets probeert te begrijpen van het fascinerende land en haar mensen.

omslag 1st uitgave

Nog even terug naar 1985. Omdat het dus het debuut was van Willemsen, besloot de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde dat hij wel een aanmoediging kon gebruiken. Zo besloot de MNL om de jaarlijks uitgekeerde Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs aan Willemsen toe te kennen. De jury, onder voorzitterschap van Adriaan van Dis, stelde: 'een schrijver die kans ziet zijn lezer, tussen het tastende begin van het eerste bezoek en dat einde, meer dan 270 pagina's lang te boeien en te vermaken met ... persoonlijke bespiegelingen, avonturen en ontmoetingen, zou méér moeten schrijven dan dit meeslepende debuut.' Willemsen zou dit ter harte nemen en een aardig rijtje non-fictie bij elkaar schrijven. Toch stelde hij, opmerkelijk genoeg, vraagtekens bij de toekenning van de prijs. Al in zijn dankwoord bij de uitreiking vroeg Willemsen zich retorisch af of een man van 50 nog wel aangemoedigd zou moet worden. En bovendien, zo stelde hij, een boek als Braziliaanse brieven kan hij niet nog een keer schrijven, want: 'brieven als deze schrijft men één keer. Ik kan nooit meer voor het eerst in een land aankomen, om er een tijd te leven, zelfs niet daar waar ik nog nooit geweest ben. Het land kan nieuw zijn, de ervaring niet.'

De dertigste verjaardag van Braziliaanse brieven is voor de stichting August Willemsen (i.o.) aanleiding om een avond in zijn geest te organiseren. Op 12 maart a.s., in het Teatro Munganga in Amsterdam vindt er dan ook een avond plaats met hoofdrolspelers uit het boek, er wordt muziek gemaakt en aan theater gedaan geïnspireerd op Willemsen's werk en ten slotte zal de oprichting van de stichting officieel worden aangekondigd.
U bent van harte welkom! Kijk voor meer informatie op www.munganga.nl.