Clarice Lispector: de ontdekking van de wereld

door: Joris Kleverlaan

Het is al weer een jaar of zeven jaar geleden dat de Amerikaan Benjamin Moser zijn onvolprezen biografie van de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector publiceerde. Nu is de Nederlandse vertaling verschenen, samen met een vertaling van haar Kronieken, door Harrie Lemmens en uitgegeven in Privé Domein. Dat was voor de in poëzie gespecialiseerde Amsterdamse boekhandel Perdu aanleiding om een literaire avond rond haar werk te organiseren.  Het feit dat deze bijzondere vrouw in de aandacht komt te staan is prachtig. Waarom dit echter met een karikaturale uitvergroting gepaard moet gaan een raadsel.

Eerst komt de biograaf Benjamin Moser zelf aan het woord. Hij vertelt het huiveringwekkende verhaal van Lispector's familie in Oost-Europa in de jaren '20 van de vorige eeuw en hun vlucht die hen uiteindelijk in Brazilië doet terecht komen. Haar schoonheid, intelligentie en literaire talenten doen haar direct opvallen in het culturele leven van Rio de Janeiro. Moser beschrijft dat leven, zeker het literaire, als niet meer dan een stelletje dikbuikige, besnorde, nietsnuttende mannen, waar het dus niet zo moeilijk is om op te vallen. Vreemd eigenlijk dat Moser het zo neerzet; de jaren vijftig in Rio kende immers ook schrijvers als João Guimarães Rosa, Drummond de Andrade, Graciliano Ramos, Manuel Bandeira, João Cabral de Melo Neto, om een paar vooraanstaande namen te noemen. Mannen, inderdaad, maar ook een generatie schrijvers die toch wel wat meer heeft voorgesteld dan de door Moser beschreven karikatuur. Het veeltallig aanwezig publiek in Perdu lust er wel pap van. Moser laat zien dat hij gemakkelijk praat en wie kan (of wil) er iets inbrengen tegen het indrukwekkende verhaal van Lispector, of tegen de kennis van de gedegen biograaf. Er is ook geen ruimte voor vragen, of opmerkingen uit de zaal.Na de pauze worden er in het bloedhete Perdu enkele van Lispector's teksten voorgedragen door Moser's partner Arthur Japin en andere literatoren. Mooie teksten, zeker. Lispector neemt een soms eenvoudig idee of een observatie en associeert er dan vervolgens op los. Ze combineert moeiteloos menselijk emoties, metafysische grootheden, antropologische kennis en prachtig proza. En dit zijn dan nog maar de kronieken die ze schreef voor Braziliaanse kranten. 

Deze korte kronieken doen je afvragen waarom Lispector niet al veel eerder 'ontdekt' zou zijn door Nederlandse vertalers en het lezerspubliek. Tijdens de avond blijkt dat er in de jaren tachtig wel wat kort werk is vertaald (door Ruud Ploegmakers) maar dat er verder nooit andere pogingen zijn gedaan.* Dat is gek. Ze was al bij leven een groot schrijfster in eigen land en ook in de Engelstalige wereld was er al het nodige van haar verschenen. Zou August Willemsen, de belangrijkste figuur in Nederland als het om Portugeestalige literatuur gaat in de jaren 70, 80 en 90, dan een steekje hebben laten vallen? Nou, als dat al het geval is geweest was het een heel bewust steekje. In een gesprek bij uitgever Meulenhoff in de jaren tachtig serveerde hij het werk van Lispector af als zijnde huisvrouwenlectuur. De man had zeker in die jaren zo'n belangrijke stem in het kapittel dat de gehele Nederlandse uitgeverswereld hem blindelings volgde in dit soort observaties. Doen we dat nu ook nog? Nou, zeker niet blind. Als we bedenken dat hij überhaupt (voor zover mij bekend) nooit vrouwen heeft vertaald doet vermoeden dat een vrouwelijke schrijfster wel uitzonderlijk goed moest zijn om voor vertaling in aanmerking te komen. Zo iemand zou toch Lispector moeten en kunnen zijn. Maar als die dan weer niet vertaald wordt zal de Nederlandse lezer er natuurlijk nooit achter komen.

Dan komen we nog even terug bij Moser. Hij gooit er nog een boute uitspraak tegen aan. Namelijk dat Lispector samen met Franz Kafka de grootste joodse schrijver ooit is en dan weet je dat het met aandacht voor haar werk de komende jaren in Nederland wel goed zit. Gelukkig komt Harrie Lemmens dan ook met vertalingen van haar romans, zodat we eindelijk zelf een mening over haar kunnen vormen. Soms is het misschien maar goed dat er iemand met een kenmerkend Amerikaanse stevige mening komt, die daarmee een decennia geleden uitgesproken vloek doorbreekt en Nederland een groot Braziliaans schrijfster kan leren kennen.


* Naschrift: er blijkt wél meer werk van Lispector vertaald: in 1988 verscheen Het uur van de ster, in de vertaling van Hermien Gaikhorst.