toekenning Martinus Nijhoffprijs 1983

Opvallend snel nadat zijn eerste vertaling het licht had gezien ontving August Willemsen in 1983 de Martinus Nijhoffprijs voor zijn gehele oeuvre van vertalingen. De jury bewonderde Willemsen's toewijding om als een (van de weinigen) een geheel taalgebied voor zijn rekening te nemen. Ze noemde dit in haar aanbeveling dan ook een 'belangrijke culturele daad.'
En alhoewel de jury anoniem was voor wat betreft de toekenning, liet ze ook zien dat ze niet geheel doof was voor eventuele kritiek. Zo zou Willemsen's vertaling van Pessoa niet altijd even goed zijn vanwege het feit dat hij consequent ervoor kiest om rijmende poëzie, rijmend te vertalen, wat niet altijd geslaagd overkomt. Een tweede punt is het taalgebruik van Willemsen dat soms deftig en ouderwets overkomt. Maar, zo verzucht de jury opgelucht: 'eigentijdse smakeloosheden ontbreken bij Willemsen.'
Voor de volledigheid: in de geschiedenis van de Martinus Nijhoffprijs (voor het eerst uitgereikt in 1955, en dus 60 jaar oud) is het overigens nog een keer voorgekomen dat een vertaler uit het Portugees werd gelauwerd. In 1958 werd de prijs uitreikt aan Dolf Verspoor voor vertalingen van moderne Nederlandse poëzie in het Frans en van Spaanse, Italiaanse en Portugese poëzie in het Nederlands.

Met toestemming van het Prins Bernhard Cultuurfonds (organisator van de Martinus Nijhoffprijs) mogen we hier het juryrapport weergeven. Het betreft niet het gehele rapport, maar de belangrijkste delen daaruit. De haakjes [] laten zien waar tekst is weggelaten. Binnenkort volgt het dankwoord van August Willemsen zelf.


"Jacques Vaché schreef eens in een brief aan André Breton: 'Rien ne vous tue un homme comme d'être obligé de représenter un pays.' (Niets zo moordend als verplicht te zijn een land te vertegenwoordigen).
Er is in de loop der tijden door personen die de eer van een land vertegenwoordigen vaak geklaagd over de druk die uitgaat van zo'n opgelegde of vermeende taak. Misschien moet die uitspraak in het geval van Vaché strikt letterlijk worden bezien in het perspectief van de loopgraven waar hij zijn vertegenwoordigerschap uitoefende, maar de zwaarte van de verplichting is ook ruimer op te vatten. Dat deed de Argentijn Cortázar bijvoorbeeld, toen hij Vaché 's verzuchting koos als motto bij wat zijn beroemdste roman zou worden.
Dat een dergelijk zaakwaarnemerschap ook kan drukken op een vertaler die als enige of nagenoeg enige een bepaald gebied voor zijn taalgenoten ontsluit, ligt voor de hand, vooral als hij dit lang genoeg volhoudt, zodat zijn publiek hem ten slotte gaat vereenzelvigen met zijn missie. Op dit punt moeten wij vanavond in het bijzonder denken aan August Willemsen, die hier niet voor niets als een van de eregasten uitgenodigd is. Al tien jaar of langer prijkt zijn naam naast die van Portugeestalige auteurs die hij in het Nederlands representeert. In de ogen van de jury leveren die namen een ravissant rijtje op.

Willemsen vertaalt niet alleen, hij brengt zijn auteurs ook aan de man in artikelen en nawoorden. Sommige van de nawoorden mogen rustig 'studies' worden genoemd en verdienen, volgens kenners, zonder meer op hun beurt in het Portugees te worden vertaald en uitgegeven. []
Voelt Willemsen zich een vertegenwoordiger of misschien wel dé vertegenwoordiger van de Portugeestalige  literatuur in Nederland? Het lijkt er op.[] Weliswaar mag hij, blijkens de hartstocht waarmee hij zich in zijn auteurs verdiept, bijna zwichten voor identificatie, zijn streven lijkt er toch steeds op gericht kritische afstand te bewaren. Die paradoxale combinatie is het geheim van de goede vertaler.

Met August Willemsen wordt vanavond het belangwekkendste vertaalinitiatief van één man bekroond dat sinds geruime tijd in Nederland werd ontplooid. De dichters en prozaschrijvers die hij vertaalde waren tevoren geen van alle meer dan sporadisch aan bod gekomen. Inmiddels zijn de namen van enkelen van hen tenminste in literaire kringen bekend en, wat meer zegt, geliefd. Of Willemsen gebukt gaat onder zijn pioniersmissie weten wij niet en willen wij, [], niet werkelijk weten, maar wij kunnen ons niet aan de indruk onttrekken dat hij, behalve een begenadigd, ook een bevoorrecht vertaler is. Vertalen is nu eenmaal een zeer intense manier van lezen en dan wil je ongetwijfeld, graag iets goeds lezen. Veel vertalers moeten het met minder doen.
[]
De grote sensatie wat de poëzie uit Brazilië aangaat,bereikte ons in 1980, toen hij bij de Arbeiderspers een technisch zeer fraai verzorgde, tweetalige bundel van de grote Carlos Drummond de Andrade uitkwam, dat wil zeggen, links Drummond en rechts Willemsen. Een boeiende krachtmeting.[]
De uitgave van Drummond de Andrade was de tweede in haar soort. in 1978 verscheen in een identieke, gelukkige vorm een bloemlezing uit de poëzie van de Portugees Fernando Pessoa. [] Uit Portugal waren, scheen het, minder spectaculaire verrassingen te verwachten dan uit Brazilië, maar met Pessoa kregen we niet minder dan vier dichters in één. [] Pessoa bedacht, naast zijn eigen naam, zijn orthoniem, drie heteroniemen, die hij een onafhankelijk dichtersleven liet leiden en in één geval zelfs liet streven. [] [Deze] welbewuste maskerade, het veinzen, komt tot uitdrukking in de volgende verzen die ook kunnen dienen als voorbeeld van een zeer geslaagde vertaling: het is de beginstrofe van het onder eigen naam geschreven 'Autopsychografie', uit 1931:

De dichter wendt slechts voor.
Hij veinst zo door en door
Dat hij zelfs voorwendt pijn te zijn
Zijn werkelijk gevoelde pijn.

Wie deze vertaling met het Portugees vergelijkt ziet een verbluffende overeenkomst in opbouw van het klank- en rijmpatroon.

Trevisan, Guimarães Rosa, Drummond de Andrade, Cabral de Melo Neto, Bandeira en naar het schijnt in de nabije toekomst, Machado de Assis. [] Het lijkt de spreekwoordelijke goudmijn waaruit vóór Willemsen door Nederlanders nauwelijks was geput. Willemsen heeft door dit baanbrekende werk aan te durven en zich er met verve van te kwijten een belangrijke culturele daad verricht. Zijn wijze van representeren overtuigt door onmiskenbare deskundigheid en liefde; zijn veelzijdigheid - hij vertaalt proza en poëzie, van Portugese en Braziliaanse auteurs, en hij schreef als begeleidend materiaal polemische boutades én doorwrochte studies - belooft nog veel goeds voor de toekomst.

Het is op grond van deze overwegingen, dat de jury unaniem heeft besloten August Willemsen voor de Marinus Nijhoff Prijs 1983 voor te dragen."


Het volledige juryrapport is op verzoek bij de Stichting August Willemsen te verkrijgen.