Cursus literair vertalen Portugees-Nederlands

Op instigatie van Stichting August Willemsen organiseert de Vertalersvakschool een korte cursus literair vertalen van het Portugees naar het Nederlands. De cursus vindt plaats in het najaar, bestaat uit acht sessies op locatie en wordt gegeven door vooraanstaande vertalers: Harrie Lemmens, Maartje de Kort, Kitty Pouwels, Adrie Boon en Arie Pos. Er is nog plek, dus als je interesse hebt: stuur een email aan info@vertalersvakschool.nl.

In het voorjaar van 2024 adverteerde de Vertalersvakschool over hun korte vertaalcursussen voor o.a. het Frans, Engels en Spaans. Wat ons natuurlijk direct opviel: geen Portugees! Navraag leerde dat er in het verleden simpelweg te weinig animo was. De afspraak was snel gemaakt: als wij minimaal vijf deelnemers konden rekruteren, dan zou de Vertalersvakschool de cursus verder organiseren. De deelnemers werden gevonden en zo staat de cursus nu voor het najaar 2024 gepland. Prachtig nieuws natuurlijk! Sinds de cursus aangekondigd staat op de website hebben zich bovendien al meerdere kandidaten gemeld.

Ooit was het gebrek aan opleidingen op het gebied van het Portugees in Nederland aanleiding om Stichting August Willemsen op te richten. Dat dankzij ons initiatief deze vertaalcursus nu wordt georganiseerd past dus helemaal in ons straatje. Wie weet is het een begin van een nieuwe pool vertalers Portugees en een mooie stimulans voor de Portugese taal in de lage landen!

De cursus vindt plaats op de Herengracht 613 te Amsterdam, op 3,17 en 31 oktober, 7, 21 en 28 november en 12 en 19 december 2024.

Je geeft je op met een mailtje aan info@vertalersvakschool.nl

https://www.vertalersvakschool.nl/#home

nieuwjaarsgedicht: Fernando Pessoa

Het begint zo langzamerhand een traditie te worden: elk jaar publiceren we een Portugeestalig gedicht over Oud en Nieuw. Na eerdere afleveringen met Mario Quintana en Carlos Drummond de Andrade is nu de beurt aan niemand minder dan Fernando Pessoa. Nu is zo ongeveer alles van Pessoa al vertaald, door ofwel August Willemsen of Harrie Lemmens, maar konden we dit gedicht niet zo snel vinden vanaf ons vakantieadres. Dus, zelf maar even in de vertaalhouding gesprongen. Hier volgt Ano Novo, en ondanks de les uit het gedicht zelf, wensen wij iedereen gewoon een fantastisch nieuwjaar toe!

Nieuwjaar (vert. Joris Kleverlaan)

Fictie dat er iets beginnen zou!

Niets begint: alles duurt voort.

In de vloeiende, onzekere, mysterieuze essentie van

het leven, stroomt het naakte water.

De krommingen van de rivier verbergen slechts de stroming.

Dezelfde rivier stroomt daar waar hij zichtbaar is.

Beginnen begint slechts in gedachten.

Ano Novo

Ficção de que começa alguma coisa!
Nada começa: tudo continua.
Na fluida e incerta essência misteriosa
Da vida, flui em sombra a água nua.
Curvas do rio escondem só o movimento.
O mesmo rio flui onde se vê.
Começar só começa em pensamento

Clarice Lispector: de ontdekking van de wereld

door: Joris Kleverlaan

Het is al weer een jaar of zeven jaar geleden dat de Amerikaan Benjamin Moser zijn onvolprezen biografie van de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector publiceerde. Nu is de Nederlandse vertaling verschenen, samen met een vertaling van haar Kronieken, door Harrie Lemmens en uitgegeven in Privé Domein. Dat was voor de in poëzie gespecialiseerde Amsterdamse boekhandel Perdu aanleiding om een literaire avond rond haar werk te organiseren.  Het feit dat deze bijzondere vrouw in de aandacht komt te staan is prachtig. Waarom dit echter met een karikaturale uitvergroting gepaard moet gaan een raadsel.

Eerst komt de biograaf Benjamin Moser zelf aan het woord. Hij vertelt het huiveringwekkende verhaal van Lispector's familie in Oost-Europa in de jaren '20 van de vorige eeuw en hun vlucht die hen uiteindelijk in Brazilië doet terecht komen. Haar schoonheid, intelligentie en literaire talenten doen haar direct opvallen in het culturele leven van Rio de Janeiro. Moser beschrijft dat leven, zeker het literaire, als niet meer dan een stelletje dikbuikige, besnorde, nietsnuttende mannen, waar het dus niet zo moeilijk is om op te vallen. Vreemd eigenlijk dat Moser het zo neerzet; de jaren vijftig in Rio kende immers ook schrijvers als João Guimarães Rosa, Drummond de Andrade, Graciliano Ramos, Manuel Bandeira, João Cabral de Melo Neto, om een paar vooraanstaande namen te noemen. Mannen, inderdaad, maar ook een generatie schrijvers die toch wel wat meer heeft voorgesteld dan de door Moser beschreven karikatuur. Het veeltallig aanwezig publiek in Perdu lust er wel pap van. Moser laat zien dat hij gemakkelijk praat en wie kan (of wil) er iets inbrengen tegen het indrukwekkende verhaal van Lispector, of tegen de kennis van de gedegen biograaf. Er is ook geen ruimte voor vragen, of opmerkingen uit de zaal.Na de pauze worden er in het bloedhete Perdu enkele van Lispector's teksten voorgedragen door Moser's partner Arthur Japin en andere literatoren. Mooie teksten, zeker. Lispector neemt een soms eenvoudig idee of een observatie en associeert er dan vervolgens op los. Ze combineert moeiteloos menselijk emoties, metafysische grootheden, antropologische kennis en prachtig proza. En dit zijn dan nog maar de kronieken die ze schreef voor Braziliaanse kranten. 

Deze korte kronieken doen je afvragen waarom Lispector niet al veel eerder 'ontdekt' zou zijn door Nederlandse vertalers en het lezerspubliek. Tijdens de avond blijkt dat er in de jaren tachtig wel wat kort werk is vertaald (door Ruud Ploegmakers) maar dat er verder nooit andere pogingen zijn gedaan.* Dat is gek. Ze was al bij leven een groot schrijfster in eigen land en ook in de Engelstalige wereld was er al het nodige van haar verschenen. Zou August Willemsen, de belangrijkste figuur in Nederland als het om Portugeestalige literatuur gaat in de jaren 70, 80 en 90, dan een steekje hebben laten vallen? Nou, als dat al het geval is geweest was het een heel bewust steekje. In een gesprek bij uitgever Meulenhoff in de jaren tachtig serveerde hij het werk van Lispector af als zijnde huisvrouwenlectuur. De man had zeker in die jaren zo'n belangrijke stem in het kapittel dat de gehele Nederlandse uitgeverswereld hem blindelings volgde in dit soort observaties. Doen we dat nu ook nog? Nou, zeker niet blind. Als we bedenken dat hij überhaupt (voor zover mij bekend) nooit vrouwen heeft vertaald doet vermoeden dat een vrouwelijke schrijfster wel uitzonderlijk goed moest zijn om voor vertaling in aanmerking te komen. Zo iemand zou toch Lispector moeten en kunnen zijn. Maar als die dan weer niet vertaald wordt zal de Nederlandse lezer er natuurlijk nooit achter komen.

Dan komen we nog even terug bij Moser. Hij gooit er nog een boute uitspraak tegen aan. Namelijk dat Lispector samen met Franz Kafka de grootste joodse schrijver ooit is en dan weet je dat het met aandacht voor haar werk de komende jaren in Nederland wel goed zit. Gelukkig komt Harrie Lemmens dan ook met vertalingen van haar romans, zodat we eindelijk zelf een mening over haar kunnen vormen. Soms is het misschien maar goed dat er iemand met een kenmerkend Amerikaanse stevige mening komt, die daarmee een decennia geleden uitgesproken vloek doorbreekt en Nederland een groot Braziliaans schrijfster kan leren kennen.


* Naschrift: er blijkt wél meer werk van Lispector vertaald: in 1988 verscheen Het uur van de ster, in de vertaling van Hermien Gaikhorst.

Recensie "F" van Antônio Xerxenesky

Het is de afgelopen jaren wel een beetje beholpen wat betreft de aanvoer van boeken van Braziliaanse schrijvers. Voorheen hadden we op gezette tijden een klassiek werk dankzij August Willemsen, en nu hebben we gelukkig Harrie Lemmens die regelmatig een nieuw boek vertaalt. Tegelijkertijd vertaalt Lemmens ook boeken uit Portugal, en bovendien lang niet altijd van jonge schrijvers. En nu er in Nederland geen mogelijkheden meer zijn om op universitair niveau deze prachtige taal te studeren, zal er in de toekomst weinig verbetering in deze situatie komen. En zie daar dan ook een van de redenen om de Stichting August Willemsen op te richten! 

Nu was de initiatiefnemer van de stichting, en schrijver dezes, op pad in Brazilië om inspiratie en contacten op te doen. Zo sprak ik met uitgeverijen en jonge schrijvers. Bij toeval waren twee van hen in 2012 opgenomen in een selectie gemaakt door het Engelstalige tijdschrift Granta van jonge, veelbelovende, Braziliaanse schrijvers. Nu is het boek van Daniel Galera inmiddels vertaald door Harrie Lemmens en onder de titel ‘Door bloed doordrenkte baard’ verschenen bij uitgeverij Atlas. Binnenkort zullen we op dit blog aandacht schenken aan dit spannende werk. Nu wil ik het graag even hebben over die andere schrijver, Antônio Xerxenesky. Hij gaf me zijn tweede, en laatste boek, genaamd “F”, en vertelde wat over het werk; de reden dat hij voor een vrouwelijk hoofdpersoon koos (dat paste beter bij de emotionele ontwikkeling van het personage) en hoe hij het verhaal over twee perioden in het verleden verdeelt. F is inmiddels aan een tweede druk toe, en wat mij betreft volledig terecht. En waar Xerxenesky eerste boek inmiddels naar het Engels vertaald is, en de filmrechten van F verkocht, verdient dit boek zeker ook vertaling naar het Nederlands!

Op de eerste bladzijde van “F” geeft Xerxenesky een soort van samenvatting van het boek. Ana, de hoofdpersoon, heeft al heel wat gruwelijks gezien, ‘zelfs’ voordat ze de film Citizen Kane heeft gezien. De lezer vraagt zich af wat het één met het ander te maken heeft, en de schrijver verontschuldigt zich bijna over deze twee op het oog losstaande feiten, maar het maakt de lezer tegelijkertijd geïntrigeerd genoeg om de bladzijde om te slaan. Wat volgt is een wonderlijk boek over een huurmoordenaar die van een geheimzinnige stem opdrachten krijgt. Ana, de huurmoordenaar, is een topper in haar vak en zit niet om opdrachten of geld verlegen. Tot op zekere dag, wanneer zich de grootste uitdaging tot dan toe aan doet. Tegen het decor van de jaren tachtig, inclusief donkere danspartijen op muziek van Joy Division en Depeche Mode, en de films van Orson Welles, begint een proces van grondige voorbereiding om een waar kunststukje uit te halen; een van de meest besproken figuren uit Hollywood en mogelijk beste filmregisseur aller tijden, vermoorden. Maar dan wel, zoals gebruikelijk, zonder dat het er uitziet als moord.

Een van de verassingen van dit boek is toch wel hoe de hoofdpersoon, ondanks haar koude, meedogenloze uitvoering van gruweldaden, toch ook sympathie oproept. Of het komt door haar liefdeloze vader, die zich vergrijpt aan haar zusje en nog veel meer op z’n geweten blijkt te hebben, of doordat zij zelf ook veel moeite heeft om liefde en vriendschap te delen, laat staan dat ze over haar werk zich natuurlijk niet open kan uitlaten: wat overblijft is een gewetenloze killer, die tegelijkertijd medelijden oproept. Een killer die emotioneel nog een puber lijkt te zijn; juist door haar (emotionele) eenzaamheid kon ik mij soms niet aan de gedachte ontrukken dat ik bijna hoopte dat ze zou slagen in haar missie om Welles te vermoorden. Ook omdat je geen moment het idee hebt dat ze andere keuzes zou kunnen maken. ‘Ik weet zeker dat ik deze weg moet bewandelen, dat er geen uitritten zijn, ... er loopt slechts een rechte lijn van A naar B, die onder een microscoop bekeken bochtjes blijkt te hebben. Dit verhaal is dan ook niet meer dan een deel van deze lijn, een deel dat afgesloten moet worden.’ Nu ben ik niet vaak, zeg maar gerust nooit, op het soort morbide gedachten te betrappen dat ik hoop dat een moord gaat lukken (dat wens ik mijn ergste vijanden nog niet toe) , dus best verrassend waar dit boek van Xerxenesky je op doet uitkomen. Sowieso is het een hoogst origineel verhaal dat leest als een trein. Morgen een (onofficiële) vertaling van de eerste pagina.